بودجه صدا و سیما چقدر رشد کرد؟

محمد ملانوری | مساله منابع درآمدی صدا و سیما موضوعی است که در سال‌های اخیر با توجه به ساختار‌های عریض و طویل صدا و سیما و میزان بهره‌وری و اثرگذاری محصولات به موضوعی پر مناقشه در سال‌های اخیر بدل شده است. منابع درآمدی صدا و سیما از منابع متفاوتی تامین می‌شود، مشخصا بخشی از درآمد‌های صدا و سیما مانند درآمد‌های حاصل از آگهی‌های تبلیغاتی، ساخت برنامه‌های مشارکتی با دیگر نهاد‌ها یا خواست سهم از استارت‌آپ‌ها و تلویزیون‌های تعاملی روشن نیست، اما بخش بزرگی از درآمد‌های صدا و سیما به واسطه منابعی که دولت در اختیار این سازمان قرار می‌دهد تامین می‌شود. سهم این بودجه از کل منابع دراختیار بیش از ۴۰‌درصد برآورد می‌شود.

این در حالی است که بودجه سازمان صداوسیما در سال ۹۸، حدود یک هزارو ۸۴۰ میلیارد تومان اعلام شده است. بودجه تعیین شده در سال ۹۸، از افزایش حدود ۲۰۰ میلیارد تومانی نسبت به سال قبل حکایت دارد؛ روند متداولی که در بودجه‌گذاری هر سال جریان داشته است. همچنین مصارف پیش‌بینی شده افزایش سقف بودجه سال ۹۸ کشور برای این سازمان، ۱۵۰ میلیارد تومان اعلام شده است.

البته بودجه سازمان صدا و سیما از محل یارانه و با عنوان هزینه‌های عمومی و متفرقه تامین می‌شود. با وجود اینکه رقم حدودی برای بودجه صداوسیما در سال ۹۸، یک هزارو ۸۴۰ میلیارد تومان اعلام شده است؛ این رقم در سال۹۷، یک هزارو ۶۴۶ میلیارد تومان و در سال‌۹۶، یک هزارو ۵۹۸ میلیارد تومان بوده است.

همچنین بودجه شورای نظارت بر سازمان صدا و سیما در سال ۹۸ دو میلیارد و ۹۲۰ میلیون تومان اعلام شده است. مصارف پیش‌بینی شده افزایش سقف بودجه نیز حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان اعلام شده است. در عین حال افزایش بودجه صدا و سیما با واکنش‌های زیادی همراه بوده است.

سازمان برنامه و بودجه در پاسخ به سایت انتخاب، به موضوع رشد اعتبارات سازمان صدا وسیما در جوابیه‌ای پاسخ داد. سازمان برنامه تاکید کرده بود رشد پیش‌بینی شده در لایحه بودجه سال ۱۳۹۸ برای سازمان صدا وسیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صرفا ناشی از افزایش حقوق و مزایای تصریح شده در بخشنامه بودجه بوده و هیچ رشدی بابت انجام برنامه‌ها و فعالیت‌های این دو دستگاه اجرایی منظور نشده است.

در این نامه آمده است: از این‌رو برای در نظر گرفتن رشد اعتبارات حقوق و مزایای پرسنلی برای سازمان صدا و سیما بر اساس بخشنامه بودجه، ۸۸۵ میلیارد ریال ذیل جدول ۷ لایحه بودجه پیش‌بینی شده است. در این جوابیه همچنین آمده است: در لایحه بودجه سال ۱۳۹۸ اعتبار ردیف ۳۳‌-۵۳۰۰۰۰ قانون بودجه سال ۱۳۹۷ (اعتبارات موضوع افزایش پوشش استانی، توسعه کمی و کیفی برنامه‌های تولیدی، مستند و فیلم‌ها، سریال‌های فاخر و تولید بازی‌های رایانه‌ای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران) به میزان ۸،۷۵۰ میلیارد ریال نیز حذف شده و بالتبع این اعتبار از سر جمع اعتبارات دریافتی سال ۱۳۹۸ آن سازمان کاسته خواهد شد.

با عنایت به مراتب فوق، تفاوت رشد (رشد ۵ درصدی اعتبار هزینه‌ای سازمان صدا و سیما و ۱ درصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی)، صرفا به دلیل تفاوت سهم اعتبار حقوق و مزایا در سرجمع اعتبارات ردیف اصلی قانون بوده و چنانچه به مجموع اعتبارات ردیف اصلی و متفرقه سازمان صدا و سیما توجه شود، اعتبار آن سازمان در لایحه سال ۱۳۹۸ (۱۹،۸۸۵ میلیارد ریال) نسبت به قانون سال ۱۳۹۷ (۲۷.۵۱۴ میلیارد ریال) با رشد منفی حدود ۲۸ درصد (۲۸%‌-) مواجه است. اما به نظر می‌رسد شیوه اختصاص منابع بودجه توسط سازمان برنامه با انتقاد دیگر گروه‌ها رو به روشده است؛ گروه‌هایی که اساسا بودجه صدا و سیما را نه بر اساس عملکرد بلکه با سال‌های گذشته مقایسه می‌کنند.

حجت‌الاسلام نصرالله پژمان‌فر نایب‌رییس کمیسیون فرهنگی مجلس در گفتگو با تسنیم گفته بود: موضوع دیگر به کاهش و افزایش بودجه دستگاه‌های فرهنگی برمی‌گردد که در این بین شاهد کاهش بودجه دستگاه‌های فرهنگی تأثیرگذاری، چون «جامعه‌المصطفی»، «صداوسیما» و «سازمان تبلیغات اسلامی» هستیم که ماموریت‌های بزرگ نظام را جلو می‌برند. اینکه هر مجموعه‌ای زیر مجموعه دولت نباشد دولت به آن یک نگاه وصله‌دار بیندازد این اساسا غلط است. او در عین حال با اشاره به آنتن فروشی صدا و سیما گفت: صداوسیما مجبور شده که به مسیر‌های ناخواسته‌ای برای درآمدزایی توجه کند.

مجموعه‌های تأثیرگذاری در نظام مشکل بودجه‌ای پیدا کرده‌اند. مصداق بارز آن «صداوسیماست» که مجبور شده برای پیشروی از اسپانسر‌هایی استفاده کند که فقط به منافع شخصی‌شان توجه دارند. البته به دوستان‌مان در صداوسیما هم به خاطر آگهی‌ها و تبلیغات و اسپانسر برنامه‌ها که یک نوعی «آنتن‌فروشی» تلقی می‌شود، انتقاد کردیم تنها توجیه‌شان کمبود اعتبار بوده است. قطعا نتیجه این نوسانات اعتباری توسط دولت، کاهش نظر مثبت به صداوسیما و پایین‌آمدن ارزش و اعتبار رسانه‌ملی در نظر مردم خواهد بود.

منابع صدا و سیما
به‌جز بودجه، در تدوین برنامه ششم توسعه هم دولت مکلف شده از ابتدای اجرای قانون برنامه در قالب بودجه سنواتی، سهم خود در تأمین بودجه سازمان صداوسیما را حداقل به میزان هفت‌دهم درصد (٠,٧ درصد) بودجه عمومی دولت لحاظ کرده و به آن تخصیص دهد.

فروش زمان پخش رادیو و تلویزیونی به تبلیغات بازرگانی، دریافت هزینه آبونمان از تمام مشترکان برق در ایران، دریافت مبلغی با عنوان عوارض توسعه شبکه صدا و سیما از فروش هر دستگاه تلویزیون، دریافت مبلغ از تیم‌های ورزشی مورد نمایش در اوقات خاص، درآمد حاصل از انتشارات سروش، درآمد حاصل از انتشار مجلات، درآمد حاصل از روزنامه جام جم، درآمد حاصل از شرکت صنعتی سیما چوب، درآمد حاصل از شرکت صوتی و تصویری سروش، اختصاص یک درصد بودجه ادارات برخی استان‌ها به صدا و سیما، تولید برنامه مشارکتی که با مشارکت مالی ارگان‌ها، موسسات، شرکت ها‌ی دولتی و غیردولتی انجام می‌شود و... از دیگر منابع درآمدی صدا و سیما است.

این سازمان یک صندوق هم به نام «صندوق بازنشستگی صداوسیما» دارد. این صندوق خودش چهار شرکت وابسته دارد؛ طبق آنچه در سایت این صندوق آمده شرکت‌های «خدمات مسافرتی و جهانگردی سیماپرواز جام‌جم»، «کانون آگهی و تبلیغاتی جام‌جم صبا»، «سرمایه‌گذاری ساختمانی عمران‌پارس جام‌جم»، «جام‌جم بازرگان پیشرو» و «شتاب‌گستر جام‌جم» از جمله شرکت‌هایی هستند که در سایت صندوق بازنشستگی صداوسیما به عنوان شرکت‌های تابعه این صندوق معرفی شده‌اند؛ اما در سایت این صندوق، شرکت‌های دیگری به عنوان شرکت‌های تابعه سازمان صداوسیما معرفی شده‌اند.

نام شرکت جام جم بازرگانی پیشرو در فهرست دریافت‌کنندگان ارز دولتی از بانک مرکزی که به‌تازگی منتشر شد آمده است. این شرکت ۱۶۲ هزار یورو به نرخ دولتی از بانک مرکزی دریافت کرده و برای صداوسیما ذرت برای خوراک دام وارد کرده است. علاوه بر این، شرکت بازرگانی ایمن تجارت جام جم، دیگر بنگاه اقتصادی صداوسیما، یک‌میلیون و ۱۲ هزار یورو ارز دولتی دریافت کرده تا خودرو وارد کند.

شرکت «سروش‌دیتا» هم یکی دیگر از شرکت‌های اقماری صداوسیماست؛ در توضیحات این شرکت هم آمده: «شرکت سروش‌دیتا از سال ١٣٨٢ به‌منظور راه‌اندازی دوره‌های یادگیری الکترونیکی (آموزش مجازی، ELearning) در دانشگاه‌ها، سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و شرکت‌های خصوصی و دولتی مدیریت آموزش‌های الکترونیکی سروش آغاز به کار کرد. این مدیریت، در پی مطالعات و تجربه ارزشمند خود به این نتیجه رسید که فرآیند نظام آموزشی کشور، نیازمند برخورداری از فناوری پیشرفته اطلاعاتی و ارتباطی است.

بنابراین ضمن ارتقای استاندارد‌های مورد استفاده خود به سطح بین‌المللی و به‌منظور تأمین نیاز‌های روزافزون در زمینه یادگیری الکترونیکی، تصمیم به گسترش دامنه فعالیت‌های خود با قدرت اجرایی بیشتر گرفت و برای نیل به این مقصود در سال ١٣٨٦ به موسسه سروش دیتا تبدیل شد و مجددا در سال ١٣٩٠ بر اساس پیشنهاد هیات‌مدیره و تصویب مجمع عمومی، به شرکت سروش دیتا تغییرنام یافت».

شرکت «سیماچوب» دیگر شرکت این سازمان است؛ شرکتی که در زمینه طراحی و اجرای سیستم‌های دکوری، تزیینات و معماری داخلی و تجهیزات اداری و... فعالیت دارد. به نوشته سایت این شرکت، «تجهیز دکوری و صوت و تصویر سالن اجلاس سران»، «تجهیز دکوری و صوت و تصویر و مانیتورینگ مراکز پیشگیری و مدیریت بحران در سراسر کشور» و همچنین «تجهیز دکوری و صوت و تصویر صحن مجلس کشور جیبوتی»، «ساخت و تجهیز استودیو‌های رادیویی، تلویزیونی شبکه کردستان تی‌وی عراق»، «تجهیز چندین هتل در شهر اربیل عراق» و «ساخت و تجهیز استودیو‌های رادیو و تلویزیون در افغانستان» از جمله فعالیت‌های این شرکت است.

این شرکت آن‌طور که در سایت خود نوشته، حدود ٤٠ سال سابقه دارد. به جز ساختار‌های معرفی شده، صدا و سیما در ماه‌های اخیر به بازار تولید محتوا نیز ورود کرده است. صدا و سیما تلاش دارد با به انحصار درآوردن تولیدات تصویری، سهم ۵۰ درصدی از تلویزیون‌های تعاملی کسب کند، صدا و سیما اخیرا یک نهاد تازه تاسیس کرده است تا به واسطه آن مجوز فعالیت‌های تلویزیون‌های تعاملی را کسب کند. البته فعالیت‌های درآمد‌زای صدا و سیما به این امور محدود نمی‌شود، سهم خواهی از یک شرکت استارت‌آپی تولید نرم‌افزار یکی از اقدامات اخیر صدا و سیما است.

با این وجود رییس سازمان صدا و سیما رقم بدهی رسانه ملی در سال ۹۶ را بیش از ۱۱۰۰ میلیارد تومان عنوان کرد.

روند صعودی بودجه
روند افزایش بودجه گویای این نکته است که بودجه سازمان صدا و سیما از قانون بودجه در سال ۹۲ تا لایحه بودجه ۹۸، رشد ۹۴ درصدی را تجربه کرده است. همچنین ردیف‌های بودجه صدا و سیما در قانون بودجه اضافه شده است.

به عنوان مثال در قانون بودجه سال ۹۶، مجموعه ۱ هزار و ۵۹۸ میلیارد تومان بودجه برای صداوسیما در نظر گرفته شد که از این مقدار، یک هزار میلیارد آن برای سیما بود تا تامین برنامه خارجی، داخلی، خبر تلویزیونی، سیمای سراسری، استان‎ها و برون‌مرزی را پیش ببرد. همچنین تولید و پخش در فضای مجازی نیز در این بودجه قرار دارد. ۲۸۲ میلیارد تومان نیز هزینه معاونت صدا است. صداو سیما به جز این دو بخش عملیاتی، ۲۳۸ میلیارد تومان نیز خرج توسعه رسانه‌های شنیداری و دیداری خود می‌کند. هزینه ۱۹ دفتر خارج از کشور این سازمان و همچنین پژوهش‌ها نزدیک به ۱۸ میلیارد تومان است.

در لایحه سال ۹۷، برنامه توسعه رسانه‌های شنیداری و دیداری از هزینه‌های سازمان حذف شد و بودجه بقیه بخش‌ها ۱۱ درصد رشد داشت تا هزینه‌های سازمان کاهش یابد، اما آنچه در قانون سال ۹۷ قرار گرفت بودجه هزار و ۷۵۱ میلیاردی سازمان بود که ۳۰۰ میلیارد آن، در ردیفی جداگانه به عنوان ردیف برنامه‌های برون‌مرزی در اختیار این سازمان قرار می‌گرفت. نکته قابل توجه آن است که بودجه برون‌مرزی در دو بخش تولید صدا و تولید سیما نیز در بودجه اصلی این سازمان قرار دارد که معنای آن دریافت دو مرتبه بودجه برای یک فعالیت است.

عبدالله‌زاده معاون حقوقی و مجلس صدا و سیما در فروردین ۹۷، این ردیف بودجه را به خاطر حمایت نمایندگان دانست و همچنین بیان کرد که ۲۵۰ میلیون دلار با نرخ ۳ هزار و ۵۰۰ تومان به سازمان تعلق گرفته است.

تعداد کارمندان صدا و سیما
البته تنها این روند بودجه صدا و سیما نبوده که روندی صعودی را تجربه کرده است. تعداد افراد شاغل در صداوسیما دقیقا تعیین نشده، اما برآورد‌ها حاکی از آن است که تعداد کارمندان این نهاد در سال‌های اخیر روندی صعودی داشته است. علی لاریجانی در سال ۹۵ و بعد از گذشت سال‌ها از تحویل صندلی ریاست صداوسیما در اظهارنظری گفت: «اینکه می‌شد با ۱۰، ۱۲ هزار نفر کار کرد، ولی ناگهان تعداد کارکنان این سازمان به ۳۶ هزار نفر رسید، مهم است».

این نقد با جواب ضرغامی هم روبه رو شد، ضرغامی، رییس پس از لاریجانی هم در پاسخ به لاریجانی گفته بود «سازمان ایده‌آلی که به اعتقاد شما باید با ١٠، ١٢ هزار کارمند اداره شود، با ۲۸ هزار کارمند در سال ۸۳ تحویل داده شد (به اعتقاد برخی مدیران ۳۰ هزار نفر)؛ امروز تعداد کارمندان سازمان ٣٣هزارو ٦٠٠ نفر است. اگر منظور شما تعداد کارمندان رسمی است؛ لازم است اشاره شود که این رقم در سال ۸۳ (اتمام مدیریت جناب‌عالی) ١٤هزار‌و‌٤٠٠ نفر بود که در سال ۹۳ به ١٣هزارو٦٤٠ نفر کاهش یافت».

هرچند ضرغامی استخدام‌ها را به زمان لاریجانی نسبت داد، اما مساله مورد نظر این است که او تعداد کارمندان را ۳۳هزارو ۶۰۰ نفر اعلام کرد. با وجود این خبر‌گزاری‌ها کارمندان صداوسیما را چیزی بین ۳۰ تا ۵۰ هزار نفر تخمین می‌زنند. اردیبهشت سال ۹۶ «خبرآنلاین» گزارشی منتشر کرده بود که در آن تعداد کارمندان صداوسیما حدود ٤٨ هزار نفر عنوان شده بود.