جنگ ترکیه، عراق و سوریه بر سر آب، جنگ بعدی خاورمیانه
براساس یک گزارش تازه، جنگ بعدی در خاورمیانه ممکن است بر سر آب روی دهد. عراق، سوریه و ترکیه به دنیال به کرسی نشاندن حرف خود پیرامون دور حیاطی که در این منطقه جاری است، هستند.
فرادید | براساس یک گزارش تازه، جنگ بعدی در خاورمیانه ممکن است بر سر آب روی دهد. عراق، سوریه و ترکیه به دنیال به کرسی نشاندن حرف خود پیرامون دور حیاطی که در این منطقه جاری است، هستند.
به گزارش فرادید به نقل از نیوزویک، نبیل السلمان، کارشناس سوری آبهای بینالملل، در مقالهای که روز جمعه در نشریۀ سعودی الشرق الاوسط به چاپ رسید، به ذکر دلایل پیرامون "جنگ آتی بر سر آب" پرداخته است. در این مقاله، جنگ آتی بر سر آب در حوضۀ مدیترانه اینگونه تعریف شده است: "استفاده از آب به عنوان سلاح به منظور کنترل سرشاخههای آن، یا انحراف آب به عنوان یک کالای تجاری که از سوی کشورهای بالای دست رودخانه در جهت اهداف سیاسی کنترل میشود." این مقاله به تاریخچۀ یک دههای روابط تیره و درگیریهای مخرب که اکنون صحنه را برای بحران آتی بالقوه میان سوریه، عراق و ترکیه، آماده کرده است، پرداخته است.
در این گزارش آمده است: "وقتی که صدای تفنگ و طبل جنگ در سوریه و عراق آرام بگیرد، کشمکشهای تازهای ممکن است به خاطر آب روی دهد، به خصوص به خاطر اختلاف نظرهایی این کشورها با ترکیه بر سر دجله و فرات دارند. سرچشمه این دو رود در ترکیه است."
خشکسالی و سومدیریت دولتی در درۀ رود فرات در شرق سوریه، به حمایت از اعتراضاتی دامن زد که نهایتاً در سال 2011 با حمایت غرب، ترکیه، و کشورهای عرب حوضۀ خلیج فارس به جنگ داخلی گستردهای بدل شد که کل کشور را در برگرفت. جنگهای پس از آن و مقابلۀ ارتش سوریه با معارضان که با کمک روسیه و ایران، در پی بازپس گیری کشور انجام شد، باعث شده تا زیرساختهای آبی حیاتی این کشور، ویران شود. آنسوی مرز، در غرب عراق، به سبب 15 سال پیاپی از جنگ و شورش که در پی تجاوز نظامی سال 2003 آمریکا به عراق، گریبان این منطقه را گرفته، موجب شرایط اسفناک مشابهی شده است، اما ترکیه در این میان، با قدرت و البته به صورتی مناقشه برانگیز، سیطرۀ خود را برا منابع طبیعی منطقه حفظ کرده است.
همچنان که به تدریج، دولتهای سوریه و عراق کنترل کشورهای خورد را در دست میگیرند، ترکیه نیز به سرعت پروژۀ "آناتولی جنوب شرقی" را پیش میبرد. این پروژۀ بلندپروازانه شامل ساخت 22 سد و 19 نیروگاه برق است، که میتواند ورودی جریان آب به کشورهای پایین دست رودخانه را به نصف کاهش دهد. طراح اصلی این ایده، موسس ترکیۀ مدرن یعنی مصطفی آتاتورک بوده است، و رییس جمهور فعلی، رجب طیب اردوغان، به شدت به دنبال تکمیل این پروژه است.
دهههاست که این پروژه به کشمکش میان کشورهای همسایه دامن زده است، اما مناقشات سیاسی همواره از پیش رفتن مذاکرات جلوگیری کرده است. علاوه برای اختلاف نظر در مورد میزان حقآبه سوریه، دو کشور در مورد ادعای دمشق در اتباط با استان هاتای در جنوب شرقی ترکیه و اتهام سوریه به حمایت از جداییطلبان کرد در ترکیه، نیز با هم اختلاف دارند. پس از گفتگوهایی که در سال 1962 انجام شد، دو کشور مذاکراتی را بر سر تقسیم آب شروع کردند که همزمان با به قدرت رسیدن بشار اسد در سال 2000، و بهبود روابط دو کشور، پیشرفت خوبی داشت. با این وجود، حمایت ترکیه از شورشیان سوری و ادامۀ اشغال بخشهایی از شمال سوریه از سوی این کشور، مانع از آغاز مجدد این گفتگوها میان دو کشور شده است.
سوریه و عراق نیز تاریخ طولانیای از دیپلماسی ناکام با هم دارند که دههها متاثر از حکومت جناحهای مخالف حزب سوسیالیست بعث عربی در دو کشور، تشدید شده بود. این دو دولت نیز در سال 1962 با هم گفتگو کردند و سعی کردند تا به تفاهمی در رابطه با رود فرات که از کشورهایشان میگذرد برسند؛ این گفتگوها در دهۀ 90 میلادی نیز ادامه یافت. زمانی که رییس جمهور وقت عراق، صدام حسین، توسط آمریکا سرنگون شد، روابط میان بغداد و دمشق، تقویت شد. عراق سعی داشته تا هم با سوریه و هم با ترکیه روابط خوبی داشته باشد، اما همچون سوریه، هر از گاهی به حملات نظامی ترکیه علیه شبه نظامیان کرد در عراق انتقاد داشته است. مقالۀ مذکور، مدعی است که آنکارا "در نبود یک استراتژی کشاورزی عراقی-سوری" توانسته است تا تسلطش را بر رودخانهها حفظ کند.
بر مبنای گزارش مذکور، استدلال ترکیه این است که به خاطر اینکه زمین حاصلخیزتری دارد و به همین خاطر باید آب بیشتری را برداشت کند، و به همان روش شاهنشاهیهای عربی حاشیۀ خلیج فارس که از ذخایر عظیم و بکر نفت خود برداشت میکنند، ترکیه هم حق دارد که کنترل خود را بر فرات و دجله که در منطقۀ کم آب خاورمیانه جاری هستند، افزایش دهد. با افتتاح سد آتاتورک در سال 1992، که بخش مهمی از پروژه آناتولی جنوب شرقی محسوب میشود، سلیمان دمیرل، نخست وزیر وقت ترکیه، گفته بود: "آبی که از دجله و فرات و انشعابات آن در ترکیه جاری است، متعلق به ترکیه است... ما به سوریه و عراق نمیگوییم که ما را در منابع نفتی خود شریک کنند... آنها حق ندارند بگویند که در منابع آبی ما شریک هستند."
نقشه ترکیه و رودها و شهرهای اصلی این کشور
نقشه سوریه و رودها و شهرهای اصلی این کشور
نقشه عراق و رودها و شهرهای اصلی این کشور
بر اساس گزارش شورای سیاست خاورمیانه، امکان بروز درگیری، زمانی بسیار جدی شد که در سال 2010، سناریو توسط ناتو، که ترکیه عضوی از آن است، تدوین شد که در آن یک تجاوز مشترک نظامی از سوی عراق و سوریه به ترکیه پیشبینی شده بود. بر اساس گزارش الشرق الاوسط، امروز، احتمال اینکه عراق و سوریۀ خسته از جنگ، خود را درگیر چنین درگیریای کنند، بسیار اندک است، اما فشار کم آبی روز به روز کمر ساکنین این کشورهای را خمتر میکند.
تلاش عراق و سوریه برای کنار آمدن با کم آبی
بر اساس گزارش ماه گذشته رویترز، ساخت سد ایلسو در ترکیه، ممکن است به این معنا باشد که بکار افتادن پمپهای سد موصل که زمانی در سال 2014 به دست داعش افتاده بود، نخواهد توانست زمینهای بایر دشتهای نینوا را که زمانی حاصلخیر بودند را دوباره زنده کند. اوایل این ماه، فایننشیال تایمز نیز در گزارشی به این موضوع پرداخته بود که با توجه پیشبینی عراق نسبت به کاهش جریان آب دجله، تلاش این کشور برای بازسازی و نوسازی سیستم آبیاری سالخوردهاش، به مسابقۀ مرگ و زندگی برای آن بدل شده است.
در سوریه، سد دیگری که پیشتر در اختیار داعش بوده است، به محل مناقشۀ مهمی در جنگ داخلی این کشور بدل شده است. عملیات حامیان دولت سوریه، بخش عمدۀ کشور را بازپس گرفته است و لکههایی از کنترل جهادیها و شورشیان در این سو و آن سوی کشور باقی مانده و علاه بر آن، حدوداَ یک چهارم کشور نیز در کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه به حمایت آمریکا است. برخلاف اپوزیسیون عرب سنی مذهب، نیروهای دموکراتیک سوریه که متشکل از اعراب و کردهاست، بدنبال مذاکره با دولت است. روز جمعه، هیئتی از شاخۀ سیاسی این گروه برای گفتگو در رابطه با انتقال کنترل نقاط کلیدی از جمله سد طبقا، که در سواحل فرات و بزرگترین ذخیرۀ آبی سوریه، یعنی دریاچه اسد، به دمشق رفتند.