ردپای مرال‌ها در شب‌های جنگل‌های هیرکانی

شب که می‌شود، جنگل هیرکانی شکل دیگری پیدا می‌کند. در تاریکی ارتفاعات سیاهکل و رودبار، میان مه و درختان کهنسال، صدایی از دل جنگل بلند می‌شود؛ صدایی کشیده و پرطنین که سکوت شب را می‌شکند. اینجا فصل «گاوبانگی» است؛ فصلی که مرال‌های نر با بانگ‌های خود حضورشان را اعلام می‌کنند و محیط‌بانان و کارشناسان، از همین صداها برای خواندن بخشی از داستان جمعیت بزرگ‌ترین گوزن ایران استفاده می‌کنند.

مرال یا گوزن قرمز، یکی از شاخص‌ترین پستانداران جنگل‌های هیرکانی و بزرگ‌ترین گوزن ایران است؛ گونه‌ای که حضورش بخشی از هویت طبیعی این جنگل‌ها را شکل می‌دهد. مرال ممکن است در تاریکی دیده نشود، میان درختان پنهان بماند یا از فاصله‌ای دور حرکت کند اما بانگش می‌تواند حضورش را آشکار کند. برای همین، کارشناسان حیات وحش در دوره گاوبانگی راهی زیستگاه‌های مرال می‌شوند؛ ایستگاه می‌زنند، ساعت‌ها منتظر می‌مانند، گوش می‌دهند، مشاهده می‌کنند و هر نشانه را ثبت می‌کنند چراکه اینجا هر بانگ فقط یک صدا نیست؛ یک داده است.

۱۰ ایستگاه در دل جنگل‌های هیرکانی

عملیات سرشماری مرال در بخش‌هایی از زیستگاه‌های گیلان از جمله مناطق واقع در شهرستان‌های سیاهکل و رودبار، امسال نیز با حضور نیروهای تخصصی انجام شد. ۳۰ نفر از کارشناسان، متخصصان، محیط‌بانان و فعالان محیط زیست با همراهی جوامع محلی در ۱۰ ایستگاه مستقر شدند و عملیات پایش را به صورت شبانه‌روزی پیش بردند.

شب‌های طولانی در جنگل، انتظار برای شنیدن بانگ مرال‌ها و ثبت مشاهدات، بخشی از این عملیات بود؛ کاری که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد اما برای رسیدن به یک تصویر قابل اتکا از وضعیت یک گونه، نیازمند تجربه، صبر و تداوم است. در کنار شمارش بانگ مرال‌های نر، اطلاعات مربوط به محل مشاهده، پراکنش و شرایط زیستگاه نیز ثبت شد؛ مجموعه‌ای از داده‌ها که قرار است در نهایت تصویری دقیق‌تر از وضعیت مرال در گیلان ارائه کند.

جنگل، خودش سرشماری می‌کند

دوره گاوبانگی معمولاً از اواسط شهریور تا اواسط مهرماه است؛ فصل تولیدمثل مرال‌ها و زمانی که نرها بیش از همیشه خود را نشان می‌دهند. مرال‌های نر با بانگ‌های ویژه و رفتارهای قلمروطلبانه، برای جلب ماده‌ها و رقابت با رقبای خود فعالیت بیشتری دارند. همین ویژگی رفتاری، فرصتی کم‌نظیر برای کارشناسان ایجاد می‌کند.

در حقیقت، طبیعت در این فصل یک «سیگنال» در اختیار کارشناسان می‌گذارد و آن‌ها تلاش می‌کنند این سیگنال را به داده تبدیل کنند. صدایی از یک محدوده، مشاهده‌ای در محدوده‌ای دیگر و تصویری که دوربین ثبت کرده است؛ کنار هم قرار گرفتن این قطعات است که می‌تواند به شناخت بهتر جمعیت و پراکنش مرال‌ها کمک کند.

از یک «سیخو» تا مرال ۹ ساله

اما داستان امسال فقط درباره صدا نیست. دوربین‌های پایش در ارتفاعات جنگل‌های هیرکانی گیلان، تصاویر زیبایی از مرال‌های نر و ماده در سنین مختلف ثبت کرده‌اند؛ از افراد جوان تا مرال‌های نر بالغ و حتی نمونه‌هایی با سن حدود ۹ سال. این تصاویر برای یک عکاس حیات وحش شاید فقط قاب‌هایی تماشایی باشند اما برای کارشناس حیات وحش، اطلاعاتی درباره ساختار جمعیتی یک گونه در دل خود دارند.

مرال نر تک‌شاخ با سن کمتر از دو سال «سیخو» نامیده می‌شود و نرهای بالغ از حدود هفت‌سالگی توانایی تشکیل حرمسرا پیدا می‌کنند. حالا تصور کنید در یک زیستگاه، مرال جوان در کنار افراد بالغ و مسن‌تر دیده شود؛ این یعنی جنگل فقط محل عبور یک حیوان نیست بلکه می‌تواند میزبان گروه‌های سنی مختلف یک جمعیت باشد.

البته کارشناسان برای نتیجه‌گیری درباره وضعیت واقعی جمعیت، به مشاهدات بیشتری نیاز دارند و همین جاست که اهمیت سرشماری جامع خود را نشان می‌دهد. این تصاویر امیدوارکننده‌اند اما سؤال اصلی هنوز پابرجاست، مرال‌های گیلان چند رأس هستند؟ کجا پراکنده‌اند؟ وضعیت زیستگاهشان چگونه است و جمعیت آنها در سال‌های آینده چه مسیری را طی خواهد کرد؟

پاسخ این سؤال‌ها از دل یک تصویر یا یک شب پایش بیرون نمی‌آید. به همین دلیل، سرشماری جامع مرال در زیستگاه‌های استان در حال انجام است تا اطلاعات به‌روزتری درباره جمعیت، پراکنش و شرایط زیستگاهی این گونه به دست آید. فرهاد حسینی‌طایفه - مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان - ثبت مرال‌ها در سنین مختلف و تداوم حضور این گونه در زیستگاه‌های هیرکانی را نشانه‌ای امیدوارکننده از ظرفیت تنوع زیستی استان می‌داند و بر اهمیت تداوم پایش و استفاده از فناوری‌های نوین برای شناخت بهتر گونه‌ها تأکید دارد.

۳۰ نفر، یک هدف

در این عملیات، محیط‌بان تنها نیست. کارشناس، متخصص، فعال محیط زیست و روستایی‌ای که سال‌ها در کنار جنگل زندگی کرده، هر کدام بخشی از این تصویر را می‌سازند. مشارکت جوامع محلی در چنین برنامه‌هایی اهمیت ویژه‌ای دارد چراکه حفاظت از حیات وحش زمانی پایدارتر خواهد بود که مردمی که در کنار زیستگاه زندگی می‌کنند، بخشی از فرآیند حفاظت باشند.

حسین علی‌نژاد - رئیس اداره نظارت بر حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست گیلان - نیز بر نقش پایش‌های میدانی و حضور محیط‌بانان در شناسایی تهدیدها، پیشگیری از تخلفات و حفاظت از گونه‌های ارزشمند جنگل‌های هیرکانی تأکید می‌کند.

ثبت یک مرال جوان، دیدن یک ماده در دوربین یا شنیدن بانگ یک نر مسن شاید در نگاه اول یک اتفاق ساده در دل جنگل باشد، اما مجموعه همین اتفاق‌های کوچک است که وضعیت یک گونه را برای حافظان طبیعت روشن می‌کند و حالا تصاویر مرال‌های جوان تا نرهای حدود ۹ ساله، در کنار داده‌های حاصل از ۱۰ ایستگاه پایش و مشارکت ۳۰ نیروی تخصصی، روایتی امیدوارکننده از حیات در گوشه‌هایی از هیرکان گیلان ساخته است اما این روایت هنوز پایان ندارد. چون برای آنکه صدای مرال در سال‌های آینده هم در جنگل شنیده شود، باید خود جنگل زنده بماند؛ زیستگاه حفظ شود، تهدیدها کاهش یابد و پایش‌ها ادامه پیدا کند.

شب‌های گاوبانگی شاید تمام شده باشد اما داستان مرال‌های تازه در دفتر داده‌های محیط‌بانان آغاز شده است و شاید زیباترین بخش این داستان همین باشد، تا وقتی در تاریکی جنگل صدای مرال شنیده می‌شود، هنوز می‌توان به آینده جنگل‌های هیرکانی امیدوار بود.

منبع: ایسنا