نگاهی به فیلم سیاوش در تختجمشید (فریدون رهنما، ١٩٤٦)
مهمترین شگرد "رهنما" برای گسترش فرم جسورانهاش، ایجاد رابطه میان عناصر صحنه و پشت صحنه فیلمی است که نه کارگردانش بر ما معلوم میشود و نه منطق فضاهای پشتصحنهاش؛ نه پای یک راوی ادبی در میان است تا به فهم ما کمکی کند و نه هیچ تمهید عامهپسند دیگری.
کد خبر :
۴۶۳۶۴
بازدید :
۳۹۳۲
سومین فیلم جدی سینمای ایران، شاید تنها فیلم مهم تاریخ سینما باشد که نقطه «پایان» آن، یکی از مداخل مناسب برای ورود به جهان فیلم محسوب میشود؛ آنجا که لحظاتی پس از کلمه «پایان» در تیتراژ نهایی، با کلمه «ندارد» مواجه میشویم و غیرمستقیم با پرسشی که ـ. مانند دیگر بخشهای فیلم- محصول «فاصله»ای زمانی میان دو نشانه بصری است.
درگیرشدن با چنین پرسشی تمهید مناسبی است برای بازگشتن به فضای فیلم، اما تنها مخاطبی تن به این کار میدهد که پیشتر با غرابت زبانی فیلم همسو شده باشد ورنه در فاصله زمانی رخداده میان کلمات «پایان» و «ندارد» آنها که برای تمامشدن فیلم انتظار کشیده اند صحنه را ترک کرده اند.
به بیان دیگر، رهنما با طرح بیپایانبودن موضوع فیلم در انتها، یکبار دیگر مخاطب «واقعی»اش را با آفریده خود مواجه میکند تا با کنارزدن دشواریهای فرم کار، پاسخی درخور برای پرسش یادشده فراهم کند؛ شگردی شاعرانه و شیوهای بس مدرن که تنها از رهنمای موافق با «قطعنامه» احمد شاملو؛ امضاکننده بیانیه «شعر حجم» و سراینده تعدادی از بهترین شعرهای مدرن فرانسوی برمیآمده است.
برای پذیرفتن ندای رهنما و دریافتن اینکه «چه چیزی پایان ندارد»، یک راهحل میتواند تحلیل تقابل صحنههای اول و آخر فیلم باشد. در صحنه اول بعد از چرخش چشمگیر دوربین رهنما از روی سنگنبشتههای تختجمشید به سمت سیاوش و کیکاووس و سودابه و گرسیوز، با لحظهای مهم روبهرو میشویم؛ کیکاووس با نشاندادن تعدادی از ستونهای تختجمشید، بر جداییشان تأکید میکند، سیاوش و گرسیوز چیزی نمیگویند و در ادامه شاه و ملکه درگیر بحثی درباره مفیدبودن گیاهی روییده در میان خرابهها میشوند.
ورود نابهنگام ماشینی به صحنه، توهم تاریخی این لحظه را میشکند؛ بهخصوص که رهنما بهجای برش، از چرخش دوربین برای پیوستن ماشین به فضای فیلم استفاده کرده است.
در صحنه نهایی که نتیجه گسترش روایی صحنه اول است، چند تفاوت مهم دیده میشود؛ بحث گیاه خودرو دوباره میان سودابه و کیکاووس پا میگیرد با این تفاوت که گرسیوز نیز به آنها پیوسته است و در سوی دیگر سیاوش با جداشدن از جمع و رفتن به روی بامی بلند، خود به یکی از آن ستونهای «ازهمجدا» بدل میشود، با این تفاوت که تنها نیست و فرنگیس با فاصله نظارهگر اوست.
پیوستن سمبلیک سیاوش به ستونهای یک بنای تاریخی ویرانشده، حضور فرنگیس در مقام تنها کسی که نظارهگر ابقای سیاوش در هیئت ویرانههاست و پیداکردن حاشیهای فایدهمند (گیاهی وحشی) در پای بنایی تاریخی از سوی رئوس مثلثی که خود را دشمن هم میپندارند، مجازهای معناساز متنی اند که فراتر از منبعی مانند شاهنامه، گذشته و حال و آینده را به هم پیوند میزند.
به بیان دیگر اینجا نیز آنها که عاشقند (فرنگیس و سیاوش) طرفدار صلح و آزادیاند و طبعا نابود میشوند و آنها که دسیسهچین و باریبههرجهت و دشمنند (بهترتیب؛ سودابه و کیکاووس و گرسیوز) علاقهمند به نبرد و اسارتاند و قطعا باقی میمانند؛ فرایندی تراژیک که بر آن پایانی نیست؛ تنها به این دلیل ساده که با حقیقت هولناک تاریخ گره خورده است.
ازاینرو رهنما با برکشیدن فرمی مدرن برای نمایش تبدیل تدریجی اسطوره صلح شاهنامه (سیاوش) به ویرانهای ماندگار، یکی از تاریخیترین فیلمهای سینمای ایران را ساخته است.
مهمترین شگرد رهنما برای گسترش فرم جسورانهاش، ایجاد رابطه میان عناصر صحنه و پشت صحنه فیلمی است که نه کارگردانش بر ما معلوم میشود و نه منطق فضاهای پشتصحنهاش؛ نه پای یک راوی ادبی در میان است تا به فهم ما کمکی کند و نه هیچ تمهید عامهپسند دیگری.
تنها رهنمای واقعی برای فهم فرم فیلم، منطق دیالکتیک است. پس بهجای گله از سمپاتیکنبودن آدمهای فیلم، حرکات نامعمول دوربین، نمایشیبودن بعضی لحظات، نامفهومی شماری از دیالوگها و... باید روی ارتباط این اجزای نامتجانس تأمل کنیم.
در چنین صورتی است که در صحنهای از فیلم، برشخوردن نمای دلبری آمیخته به دروغِ سودابه از کیکاووس، به نمای بستهای از «شکاف» ایجادشده در یک دیوار، واجد معنا میشود؛ غیاب مهر و عطوفت میان این شاه و ملکه به شکافی منتج میشود که گریبان سیاوش را خواهد گرفت.
بیجهت نیست که نمای بعدی این لحظه نمایشگر نگاه ناباور و خیره سیاوش به سودابه است و خروج او از این جمع دروغپرور. مجموعه این شگردها واقعیت تئوریک دیگری را هم تداعی میکند؛ برای فاصلهگرفتن از اسطوره باید از فرمی ضداسطوره مدد گرفت و اگر همسو با نظریه فیلم نیمه دوم قرن بیستم شده باشیم، سینمای غالب و رایج ـ.
چه از نوع هالیوودی و چه از نوع مقلدان هندی و فارسیاش- یکی از اسطوره سازترین محصولات فرهنگی دنیای مدرن بوده است؛ قهرمان عدالتخواه این آثار همانقدر خللناپذیر است که فرم نمایشگر این آثار. کار عظیم مدرنیسمِ سینمایی مانند نیای ادبی خود، درافتادن با فرم آسانهضم این محصولات بود و شکستن توهم انسانی که باوجود سروکارداشتن با جهان مدرن، کماکان اسطورهای میاندیشید.
ازاینرو فیلمی نظیر «سیاوش در تختجمشید» که به مدد فرمی بدیع با ذهنیت اسطورهباور مخاطب فیلمفارسیها درافتاده است، بسیار سیاسیتر از (مثلا) «سفر سنگ» مسعود کیمیایی است که برای همان مخاطب، با فرم رایج محتوای نارایج تولید کرده است و بالطبع فیلم اول ـ.
بنا به دهها دلیل که آبشخور اصلی اش جز هماهنگی ناخواسته طبقات حاکم و محکوم نیست- پس زده میشود تا فیلم دوم لقب سیاسی را برای همه سالها یدک بکشد و در رخداد این فاجعه، آنچه پررنگ است، نه ناآگاهی مخاطب عامه، بل بیخبری منتقدانی است که هنوز هم این فیلم مهم رهنما را فرمالیسمِ محض یا روشنفکرنما میدانند، فارغ از اینکه یکبار ـ. فقط یکبار با تأمل - به تماشای آن نشسته باشند.
۱