کوچک‌ترین بیابان دنیا در کشوری قرار دارد که فکرش را نمی‌کنید

بیابان‌های دنیا اغلب بزرگ، دارای چشم‌انداز پهنه‌های وسیع شنی، آب‌وهوای گرم و خشک و درموارد نادر پوشیده از برف هستند. اما در قلب کانادا، سرزمین مملو از یخ و برف، پدیده‌ای نادر وجود دارد که این تصور را به چالش می‌کشد: پهنه‌ی بیابانی کارکراس (Carcross Desert)، به‌عنوان کوچک‌ترین بیابان دنیا.

بیابان کارکراس فقط ۲٫۶ کیلومتر مربع مساحت دارد و برخلاف تپه‌های شنی مرگبار صحرای بزرگ آفریقا، عبور کامل از آن فقط حدود ۱۰ دقیقه طول می‌کشد. اما عجیب‌ترین ویژگی‌ در مورد بیابان کارکراس فقط اندازه‌ی بیش از حد کوچک آن نیست؛ بلکه این منطقه از نظر تعریف نیز تفاوت‌های اساسی با بیابان‌های سنتی دارد.

چرا کارکراس بیابان است و چرا نیست؟

در قلب کانادا، سرزمینی که با دریاچه‌های وسیع احاطه و اغلب پوشیده از برف است، آخرین چیزی که انتظار دارید ببینید، پهنه‌ی بیابانی است. همان‌طور که در عکس دیده می‌شود، چنین بیابانی واقعاً وجود دارد؛ اما اولین تفاوت درباره‌ی بیابان کارکراس همین‌جا مشخص می‌شود. این منطقه از نظر فنی اصلاً در طبقه‌بندی بیابان‌ها قرار نمی‌گیرد.

تقریباً به اندازه‌ی تعداد بیابان‌های دنیا، تعریف و سیستم طبقه‌بندی برای بیابان‌ها وجود دارد. اما طبق تعریف رایج و پذیرفته‌شده، بیابان‌ها به‌طور کلی به مناطقی اطلاق می‌شوند که میزان بارش سالانه در آن‌ها بسیار پایین است. سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS) برهمین اساس، تعاریف زیر را برای مناطق بیابانی ارائه می‌دهد.

زمین‌های بسیار خشک: مناطقی که حداقل ۱۲ ماه متوالی بدون بارندگی باشند.

زمین‌های خشک: مناطقی با بارندگی سالانه کمتر از ۲۵۰ میلی‌متر.

زمین‌های نیمه‌خشک: مناطقی با میانگین بارندگی سالانه بین ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر.

بر اساس این تعریف، زمین‌های خشک و بسیار خشک به عنوان بیابان شناخته می‌شوند، در حالی که علفزارهای نیمه‌خشک معمولاً استپ نام دارند.

بنابراین، برای آنکه کارکراس بیابانی واقعی باشد، حداکثر بارش سالانه‌ی آن نباید از ۲۵ سانتی‌متر فراتر باشد. اما نزدیک‌ترین ایستگاه هواشناسی در شهر وایت هورس کانادا، میزان بارندگی سالانه‌ی کارکراس را ۲۷ سانتی‌متر ثبت کرده است. بدین ترتیب، فقط به‌خاطر دو سانتی‌متر بارش بیشتر، کارکراس نمی‌تواند به عنوان بیابان واقعی شناخته شود.

با وجود آنکه اینکه کارکراس بیابان به معنای سنتی نیست، این منطقه دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است که آن را از سایر مناطق متمایز می‌کند. موقعیت جغرافیایی کارکراس در میان دریاچه‌های وسیع و اغلب پوشیده از برف، باعث ایجاد شرایط خاصی شده است.

جاناتان اِردمن، هواشناس ارشد در وب‌سایت weather.com توضیح می‌دهد که منطقه کارکراس در مسیری واقع شده که بادهای مرطوب شمال شرقی اقیانوس آرام پس از برخورد با کوه‌های غرب و جنوب، بخش اعظم رطوبت خود را تخلیه می‌کنند. افزون بر این، سردترین و خشک‌ترین فصل سال در امتداد ساحل آلاسکا همزمان با نفوذ توده‌های هوای قطبی سرد از سیبری و آلاسکا به قلمرو یوکان رخ می‌دهد و در نتیجه پتانسیل بارش منطقه کاهش می‌یابد.

بااین‌حال، کارکراس را به جای بیابان، به شکلی دقیق‌تر می‌توان «پهنه ماسه‌ای» یا «تپه‌زار ماسه‌ای» نامید؛ هرچند که پانیا لیپوفسکی، زمین‌شناس سطحی از سازمان زمین‌شناسی یوکان، کارکراس را «بیابان مرطوب» می‌نامد. او می‌گوید: «به هرحال، اینجا قطعاً مرتع یا علفزار نیست. با وجود حجم عظیم ماسه و رسوباتی که توسط باد به منطقه آورده می‌شود، هیچ شانسی برای احیای پوشش گیاهی وجود ندارد.»

شکل‌گیری تپه‌های شنی بیابان کارکراس به بیش از ۱۰هزار سال پیش بازمی‌گردد. در آن زمان، آمریکای شمالی تا ایندیاناپولیس امروزی پوشیده از یخ بود، اما آلاسکا به‌طور عجیبی بدون یخ باقی مانده بود. در آن دوره، ضخامت یخ در منطقه‌ی کارکراس کمتر از یک کیلومتر بود. با عقب‌نشینی یخچال‌ها، دریاچه‌های یخی جنوب یوکان کوچک شدند و شن و لجن در بین دریاچه‌ها و دره‌ها باقی ماند.

پس از نمایان‌شدن کوه‌ها و دره‌های منطقه، بادهای قوی‌تر و نامنظم‌تری که از جنوب شرقی می‌وزیدند، شن‌ها را به سمت شمال حمل کردند و تپه‌های شنی مشهوری را به‌وجود آوردند. لیپوفسکی تأکید می‌کند که این منطقه نتیجه خشک‌شدن دریاچه نیست، بلکه حاصل ترکیب بادهای قوی، آب و شرایط عصر یخبندان است.

منطقه یوکان به دلیل اقلیم زیر قطبی خود، زیستگاه مناسبی برای انواع مختلف گیاهان و جانوران است. بیابان کارکراس نیز از این قاعده مستثنی نیست و همواره مورد توجه مردم محلی بوده است.

نام این منطقه ریشه در تاریخ و فرهنگ بومی دارد. کیث وولف اسمارچ از مردمان بومی که در نزدیکی کارکراس زندگی می‌کند، توضیح می‌دهد که نام شهر از ترکیب کلمات «گوزن» و «گذرگاه» گرفته شده است چراکه گله‌های بزرگ گوزن جنگلی از این منطقه عبور می‌کردند و قبایل بومی در کنار رودخانه‌ای در آن حوالی اردو می‌زدند تا گوزن شکار کنند.

امروزه، کارکراس نه تنها مورد توجه مردم محلی است، بلکه گردشگران ماجراجو را نیز به خود جذب می‌کند. با وجود محبوبیت گردشگری، کارکراس با چالش‌های زیست‌محیطی روبرو است. بروس بنت، هماهنگ‌کننده داده‌های حفاظت در دولت یوکان، توضیح می‌دهد که این منطقه آخرین قطعه تپه‌های شنی ۲٫۵ کیلومتری است که هنوز تسلیم جنگل نشده است.

در صورت عدم دخالت انسان، جنگل‌های شمال به آرامی زیستگاه‌های کمیاب را می‌بلعند و بیابان کارکراس نیز ناپدید خواهد شد. با‌این‌حال، فعالیت‌های انسانی بیش از حد می‌تواند باعث تخریب پوشش گیاهی و افزایش فرسایش شود. بنت تأکید می‌کند که گشت‌وگذار بیش از حد هم می‌تواند برای بیابان مذکور مشکل ایجاد کند. حفاظت از این پدیده منحصربه‌فرد نیازمند تعادل بین استفاده پایدار و حفظ اکوسیستم آن است.

منبع: انتخاب