افزایش موقرمز‌ها در اروپا در ۱۰,۰۰۰ سال گذشته؛ علم در این باره چه می‌گوید؟

یک پژوهش ژنتیکی نشان می‌دهد ژن مرتبط با موهای قرمز در اروپا طی ۱۰ هزار سال گذشته رایج‌تر شده است. با این حال، دانشمندان هنوز با اطمینان نمی‌دانند چرا این ویژگی در جمعیت اروپایی بیشتر شده است.

پژوهشگران دانشگاه هاروارد در این مطالعه نشان داده‌اند که انتخاب طبیعی نقش پررنگ‌تری از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد در شکل‌دادن به ژن‌ها و ویژگی‌های انسان مدرن داشته است. این بررسی که در نشریه Nature منتشر شده، به این نتیجه رسیده که در کنار موهای قرمز، ویژگی‌هایی مانند پوست روشن‌تر، احتمال کمتر طاسی با الگوی مردانه و سرعت بیشتر در راه رفتن نیز در طول هزاران سال در اروپا فراگیرتر شده‌اند.

دانشمندان درباره علت افزایش موهای قرمز یا «جینجر» توضیح قطعی ندارند. آن‌ها گفته‌اند شاید داشتن موهای قرمز حدود چهار هزار سال پیش مزیتی برای بقا داشته، یا شاید این ویژگی همراه با یک صفت مهم‌تر گسترش پیدا کرده باشد. به بیان دیگر، هنوز روشن نیست که خود این ویژگی مستقیماً تحت انتخاب طبیعی قرار گرفته یا همراه با ژن‌های دیگری که برای بقا مفیدتر بوده‌اند، بیشتر شده است.

این مطالعه به بررسی نقش «انتخاب جهت‌دار» در شکل‌گیری ژن‌ها و ویژگی‌های انسان پرداخته است. انتخاب جهت‌دار نوعی از انتخاب طبیعی است که در آن یک شکل افراطی‌تر از یک ویژگی، آن‌قدر برای بقا سودمند می‌شود که در یک جمعیت گسترش پیدا می‌کند و به‌تدریج غالب می‌شود. یکی از نمونه‌های شناخته‌شده آن توانایی هضم لاکتوز پس از دوران کودکی است.

تا پیش از این، شواهد موجود نشان می‌داد انتخاب جهت‌دار در ۳۰۰ هزار سال اخیر، یعنی از زمانی که انسان مدرن از آفریقا به مناطق مختلف جهان مهاجرت کرد، پدیده‌ای نسبتاً نادر بوده است. اما پژوهشگران دانشکده پزشکی هاروارد پس از بررسی دی‌ان‌ای باستانی نزدیک به ۱۶ هزار نفر در بازه‌ای بیش از ۱۰ هزار سال، به این نتیجه رسیدند که انتخاب طبیعی بسیار بیشتر از آنچه تصور می‌شد در تکامل انسان نقش داشته و هنوز هم این نقش را حفظ کرده است.

این گروه پژوهشی با همکاری بیش از ۲۵۰ باستان‌شناس و انسان‌شناس، داده‌های ژنتیکی انسان‌هایی را در اوراسیای غربی بررسی کردند؛ منطقه‌ای که امروز اروپا و بخش‌هایی از خاورمیانه را در بر می‌گیرد. نتیجه این بررسی نشان داد که انتخاب جهت‌دار ژن‌ها پس از شکل‌گیری کشاورزی شدت بیشتری گرفته است؛ یعنی زمانی که انسان‌ها از شیوه زندگی مبتنی بر شکار و گردآوری خوراک به کشاورزی روی آوردند.

بعضی از ویژگی‌های ژنتیکی که در این روند بیشتر شده‌اند، برای پژوهشگران منطقی به نظر می‌رسند. از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به سرعت بیشتر در راه رفتن، هوش بالاتر و مقاومت در برابر برخی بیماری‌ها اشاره کرد. اما در مورد برخی ویژگی‌ها مانند موهای قرمز، توضیح روشنی وجود ندارد که چرا در طول زمان باقی مانده و گسترش یافته‌اند.

با این حال، پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند افرادی که موهای قرمز و پوست روشن دارند، می‌توانند ویتامین D را با کارایی بیشتری تولید کنند. این ویژگی ممکن است به انسان‌ها در مناطق سرد و کم‌نور کمک کرده باشد تا بهتر زنده بمانند. پژوهشگران هاروارد نیز اشاره کرده‌اند که ژن‌های مرتبط با این ویژگی‌ها احتمالاً بازتاب نوعی انتخاب برای افزایش تولید ویتامین D در مناطقی با نور خورشید کم بوده‌اند؛ به‌ویژه در میان کشاورزانی که در رژیم غذایی‌شان هم ویتامین D زیادی وجود نداشت.

این مطالعه همچنین به ویژگی‌های ژنتیکی دیگری اشاره کرده که در اروپا رایج‌تر شده‌اند. از جمله آن‌ها می‌توان به خطر بیشتر ابتلا به بیماری سلیاک و کرون، ایمنی در برابر عفونت HIV و مقاومت در برابر جذام، احتمال کمتر طاسی با الگوی مردانه و خطر کمتر ابتلا به آرتریت روماتوئید و الکلیسم اشاره کرد.

پژوهش‌های قبلی فقط ۲۱ مورد از ویژگی‌های ژنتیکی را شناسایی کرده بودند که به‌واسطه انتخاب طبیعی گسترش یافته‌اند. اما دانشمندان هاروارد در این بررسی ۴۷۹ گونه ژنتیکی را شناسایی کردند که به نظر می‌رسد انتخاب طبیعی آن‌ها را ترجیح داده است.

علی اکبری، نویسنده اول این مقاله و دانشمند ارشد آزمایشگاه دیوید رایش و متخصص ژنتیک‌ هاروارد، گفته است با استفاده از این روش‌های تازه و حجم زیاد داده‌های ژنومی باستانی، اکنون می‌توان دید انتخاب طبیعی چگونه در زمان واقعی زیست‌شناسی انسان را شکل داده است.

او گفته است به‌جای آن‌که فقط به‌دنبال ردپای انتخاب طبیعی در ژنوم انسان امروز بگردیم و از مدل‌های ساده و فرض‌های محدود استفاده کنیم، حالا می‌توانیم بگذاریم خود داده‌ها حرف بزنند. گروه پژوهشی، داده‌ها و روش‌های خود را به‌صورت رایگان منتشر کرده‌اند تا زمینه برای تحقیقات جدید فراهم شود.

پژوهشگران همچنین پیشنهاد کرده‌اند که در آینده می‌توان از این یافته‌ها برای درک بهتر پیامدهای سلامتی ژن‌های مهم استفاده کرد. این مسیر ممکن است به شناسایی عوامل ژنتیکی تازه برای بیماری‌ها کمک کند و در بلندمدت به ساخت داروهای جدید و پیشگیری از بیماری‌ها بینجامد.

منبع: روزیاتو