کشف یک جِرم آسمانی جدید که دانشمندان نمیدانند اسمش را چه بگذارند
اخترشناسان جرم آسمانی عجیبی را کشف کردهاند که نه بهطور کامل یک سیاره است و نه میتوان آن را قمری معمولی دانست. این کرۀ آسمانی که جرمی نزدیک به سیاره مشتری دارد، به دور یک کوتوله قهوهای میگردد و خود آن کوتوله قهوهای نیز به دور یک ستاره کوچک در گردش است. این آرایش غیرمعمول باعث شده پژوهشگران برای توصیف آن واژه تازهای یعنی «اگزوماهواره» (exosatellite) یا «ماهوارۀ فراخورشیدی» را پیشنهاد کنند.
فرادید| این سامانه که CD-35 2722 نام دارد، در فاصله حدود ۷۳ سال نوری از زمین قرار گرفته است. نتایج این پژوهش که در ۲۲ ژوئیه در نشریه Nature منتشر شد، نشان میدهد تنوع اجرام آسمانی بسیار فراتر از دستهبندیهای رایج است و شاید زمان بازنگری در برخی اصطلاحات اخترشناسی فرا رسیده باشد.
به گزارش فرادید؛ از زمان کشف نخستین سیارههای فراخورشیدی در سال ۱۹۹۲، تاکنون هزاران سیاره در خارج از منظومه شمسی شناسایی شدهاند، اما یافتن قمرهایی که به دور آنها میگردند بسیار دشوار بوده است. اکنون دانشمندان با جرمی روبهرو شدهاند که از بسیاری جهات حتی عجیبتر از یک قمر فراخورشیدی معمولی است.
این جرم تقریباً هماندازه مشتری است، اما برخلاف سیارهها، به دور یک ستاره نمیگردد. در عوض، مدار آن به دور یک کوتوله قهوهای است؛ جرمی که از فروپاشی ابرهای گازی مانند ستارگان شکل میگیرد، اما جرمش آنقدر نیست که همجوشی هستهای را آغاز کند و به ستارهای واقعی تبدیل شود. به همین دلیل کوتولههای قهوهای را گاهی «ستارههای ناکام» مینامند.
کوین هوی، اخترفیزیکدان دانشگاه دیهگو پورتالس شیلی و یکی از نویسندگان پژوهش میگوید واژه «ماهواره فراخورشیدی» نیز برای این جرم کاملاً مناسب نیست، زیرا به دور یک سیاره نمیچرخد. از سوی دیگر، نمیتوان آن را «سیاره فراخورشیدی» نامید، چون مدارش به دور یک ستاره نیست. به همین دلیل او و همکارانش اصطلاح «اگزوماهواره» را برای این جرم برگزیدهاند.
به گفته او، ساختار این سامانه آنقدر با منظومه شمسی تفاوت دارد که واژههایی که تاکنون برای توصیف اجرام منظومه خود ساختهایم، دیگر پاسخگوی چنین سامانههایی نیستند.
برخی اخترشناسان نیز با این نامگذاری موافقاند. مری آن لیمباخ، پژوهشگر دانشگاه میشیگان که در این مطالعه مشارکتی نداشت، میگوید جامعه علمی به واژهای نیاز دارد که بتواند همراهان مداریای را توصیف کند که نه کاملاً سیارهاند و نه قمر، و اصطلاح «ماهواره» در حال تبدیل شدن به مناسبترین گزینه است.
برای کشف این جرم، پژوهشگران از اکتبر ۲۰۲۳ تا فوریه ۲۰۲۶ کوتوله قهوهای این سامانه را با «تلسکوپ بسیار بزرگ» در شیلی زیر نظر گرفتند. آنها طی این مدت ۲۳ رصد دقیق انجام دادند و نوسانهای بسیار کوچک موقعیت کوتوله قهوهای را که بر اثر کشش گرانشی جرم همراه ایجاد میشود، اندازهگیری کردند.
شبیهسازیهای رایانهای نشان دادند که این جرم هر ۱۷۰ روز یک بار در مداری بیضوی به دور کوتوله قهوهای میگردد و حداقل جرمی معادل ۰٫۹ برابر جرم مشتری دارد.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که هنوز ابهامهای زیادی درباره ماهیت این جرم وجود دارد. ممکن است جرم واقعی آن بسیار بیشتر از برآوردهای کنونی باشد. همچنین اندازه آن نشان میدهد که احتمالاً از گاز تشکیل شده و برخلاف سیارههای سنگی، ساختاری عمدتاً گازی دارد.
برخی دانشمندان حتی معتقدند این جرم اصلاً یک ماهواره نیست. نادر حقیقیپور، اخترشناس مؤسسه علوم سیارهای هاوایی، احتمال میدهد کل این سامانه از سه جرم زیرستارهای تشکیل شده باشد و جرم هماندازه مشتری نیز در واقع یک کوتوله قهوهای دیگر باشد، نه قمری بزرگ.
رومن رافیکوف، اخترفیزیکدان دانشگاه کمبریج، نیز برداشت متفاوتی دارد. او این سامانه را یک منظومه دوتایی شامل یک ستاره و یک کوتوله قهوهای میداند و معتقد است جرم تازه کشفشده را میتوان صرفاً سیارهای دانست که به دور یکی از اجزای این منظومه میگردد.
با این حال، کوین هوی از این اختلاف نظرها استقبال میکند. به گفته او، این سامانه بهترین فرصت برای آغاز بحثی جدی درباره تعریف مرز میان قمر، سیاره و دیگر اجرام آسمانی است.
