زلزله ۶٫۸ ریشتری ژاپن؛ چرا زمینلرزههای کمعمق درون صفحهای بسیار خسارتبار هستند؟
فروپاشی طبقهی دوم یک مرکز خرید، بهدامافتادن مشتریان و تخریب دیوار قلعهی ۵۵۰ ساله، بخشی از خسارتهای زلزلهی ۶٫۸ ریشتری اخیر ژاپن بود.
روز سهشنبه، ساعت ۴:۲۷ بعدازظهر به وقت محلی، زمینلرزهای به بزرگی ۶٫۸ در مقیاس ریشتر (براساس اندازهگیری سازمان زمینشناسی آمریکا) شهر کوماموتو در جزیرهی کیوشو در جنوب ژاپن را لرزاند.
زلزله باعث فروریختن بخشی از طبقهی دوم یک مرکز خرید و به دام افتادن شماری از مشتریان شد که برخی از آنها پس از تخلیه، به بیمارستان منتقل شدند. هزاران خانه برق خود را از دست دادند و جادهها در سراسر منطقه دچار ترکخوردگی و شکستگی شدند. یک هشدار سونامی کوتاهمدت نیز صادر شد که ظرف یک ساعت لغو گردید.
عملیات جستجو و نجات همچنان ادامه دارد و گزارشها حاکی از آن است که بین ۲۰ تا ۳۰ نفر از کارکنان یک مرکز خرید در منطقهی کاشیما همچنان مفقود هستند و آتشنشانان در حال مهار آتشسوزیهای ناشی از این حادثه هستند.
سازمان زمینشناسی آمریکا، بزرگی زلزله را ۶٫۸ ثبت کرده است، در حالی که آژانس هواشناسی ژاپن آن را ۷٫۱ گزارش داده است. این اختلاف به دلیل استفاده از مقیاسهای مختلف اندازهگیری است.
تصویری از دیوار فرو ریختهی قلعه کوماموتو در شهر کوماموتوی ژاپن که روز سهشنبه ثبت شده است.
آژانس هواشناسی ژاپن از «بزرگی محلی» استفاده میکند که شدت لرزش در نزدیکی مرکز زلزله را نشان میدهد، در حالی که سازمان زمینشناسی آمریکا «بزرگی گشتاوری» را اندازهگیری میکند که براساس ابعاد فیزیکی گسل و انرژی کل آزادشده محاسبه میشود و برای زلزلههای بزرگ، تخمین دقیقتری ارائه میدهد. این دو مقیاس، ویژگیهای متفاوتی از فرآیند منبع زلزله را نشان میدهند و هر دو برای درک کامل یک رویداد لرزهای مفید هستند.
چرا زمینلرزه ژاپن از نظر علمی جالب است
ژاپن روی یکی از فعالترین مرزهای صفحات تکتونیکی جهان قرار دارد، جایی که صفحهی فیلیپین به زیر صفحهی اوراسیا فرو میرود. این فرآیند که «فرورانش» نامیده میشود، مسئول زلزلههای عظیم و سونامیهای ویرانگری است که به طور دورهای سواحل ژاپن را لرزانده و از دههها پیش به طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است.
با وجود اینکه ژاپن روی یک منطقهی لرزهخیز قرار دارد، زلزلهی سهشنبه دقیقاً روی مرز برخورد صفحات رخ نداد، بلکه در بیش از ۱۰۰ کیلومتری داخل صفحهی اوراسیا اتفاق افتاد. این نوع زلزلهها که «درونصفحهای» نامیده میشوند، کمتر رخ میدهند و دانشمندان اطلاعات زیادی دربارهشان ندارند. به نظر میرسد فشار و استرسی که از برخورد صفحات به داخل صفحه منتقل میشود، میتواند گسلهای قدیمی و خاموش را که سالهاست فعالیتی نداشتهاند، دوباره فعال کند.
زلزلهی مرگبار کوماموتو در سال ۲۰۱۶ است که در همان منطقه رخ داد و تخریب گستردهای به بار آورد. زمینلرزهی قدرتمند ۲۸ ژوئیه در جزیرهی کیوشوی ژاپن، شماری از مردم را در داخل یک مرکز خرید که تا حدی فروریخته بود، به دام انداخت.
جفری پارک، لرزهشناس دانشگاه ییل، توضیح میدهد که گسلِ مسبب زمینلرزه روز سهشنبه به شکلی جابهجا شده که نشان میدهد صفحه زمین، در اثر فرورانشِ مایل، هنگام پیچش بهصورت افقی گسیخته شده است.
سازمان زمینشناسی آمریکا چنین رویدادی را «گسلش امتدادلغز کمعمق» توصیف میکند؛ به این معنا که دو سوی گسل بهجای آنکه روی یکدیگر رانده شود، بهصورت افقی از کنار هم لغزیدهاند. این نوع گسلش، همراه با عمق کمِ تنها ۱۰ کیلومتری زمینلرزه، نشان میدهد که سازوکار گسیختگی آن با زلزله ویرانگر کوماموتو در جزیره کیوشو در سال ۲۰۱۶ یکسان بوده است.
همچنین، قرارگرفتن کانون زمینلرزه در خشکی دلیل دیگری است که باعث شد با وجود صدور هشدار احتیاطی کوتاهمدت، سونامی مخربی ایجاد نشود. سونامی زمانی رخ میدهد که رویدادی بزرگ مانند زمینلرزه، فوران آتشفشانی یا رانش زمین، حجم زیادی از آب را جابهجا کند؛ نیروی ناشی از این جابهجایی سپس به شکل موج در آب منتشر میشود.
اگرچه هشدار سونامی صادر شد، وقوع زلزله در خشکی و عمق کم آن، از جابجایی آب و ایجاد امواج مرگبار جلوگیری کرد.
بااینحال، وقوع زمینلرزه در خشکی لزوماً به معنای نبود خطر سونامی نیست. اگر لرزش باعث ریزش تودهی خاک یا سنگی به دریا شود، میتواند سونامی ایجاد کند. به همین دلیل، حتی زلزلههای درونصفحهای هم باید به دقت پایش شوند.
عمق زمینلرزه نیز به اندازه محل وقوع آن اهمیت داشت. زمینلرزه ۶٫۸ ریشتری ژاپن آنقدر کمعمق بود که انرژی خود را در نزدیکی سطح زمین متمرکز کرد؛ موضوعی که به گفته پارک، علت خسارتهای واردشده به سازهها را توضیح میدهد. او به لایوساینس گفت: «از آنجا که این زمینلرزه کمعمق بود، نسبت به زمینلرزهای با بزرگی مشابه که در عمق بیشتر و در دریا رخ دهد، خسارت سازهای بیشتری به بار میآورد.»
سرزمین زمینلرزهها
تاکنون چندین زمینلرزه در منطقه کیوشو بهصورت خوشهای رخ داده و انتظار میرود در روزهای آینده نیز پسلرزههای متعددی ثبت شود. ژاپن سالانه حدود ۱۵۰۰ زمینلرزه را تجربه میکند و به همین دلیل یکی از لرزهخیزترین کشورهای جهان به شمار میرود؛ وضعیتی که نتیجه قرارگرفتن این کشور در محل برخورد چندین صفحه تکتونیکی است.
ژاپن برای مقابله با این تهدید، درطول دههها و با درسگرفتن از فجایع تلخی مانند زمینلرزه و سونامی توهوکو در سال ۲۰۱۱، سامانهای پیشرفته برای واکنش به چنین رخدادهایی طراحی و پیادهسازی کرده است.
پارک میگوید قطارهای سریعالسیر شینکانسن به گونهای برنامهریزی شدهاند که به محض تشخیص یک زمینلرزه بزرگ توسط حسگرهای لرزهای، بهطور خودکار متوقف شوند؛ قابلیتی که به گفته او یکی از شاخصترین ویژگیهای آمادگی ژاپن در برابر زلزله است.
این توقف خودکار به دیگر سامانههای حملونقل و خدمات عمومی نیز گسترش مییابد و بخشی از یک شبکه گسترده هشدار سریع است که تنها چند ثانیه پس از شناسایی زمینلرزه، مردم را آگاه میکند و به آنها فرصت ارزشمندی میدهد تا پیش از رسیدن لرزشهای شدید، به محل امن پناه ببرند.
سرمایهگذاری گسترده ژاپن در مقاومسازی زیرساختها شاید توضیح دهد که چرا حتی پس از وقوع زمینلرزهای با بزرگی نزدیک به ۷ ریشتر در نزدیکی شهری با ۷۰۰هزار نفر جمعیت، شمار قربانیان و میزان خسارت در این کشور، از نظر تاریخی، بسیار کمتر از زمینلرزههای مشابه در دیگر نقاط جهان بوده است.
منبع: عصر ایران
