تصاویر| ۸ جنگنده افسانه‌ای ساخت شرکت سوئدی Saab که دنیای هوانوردی را شگفت‌زده کردند

نیروی هوایی سوئد در سال ۲۰۲۶ صد ساله شد و برای جشن این مناسبت، یک نمایش هوایی بزرگ در پایگاه هوایی مالمن برگزار شد. در این رویداد تقریباً تمام جنگنده‌های ساخته شده توسط شرکت Saab حضور داشتند. بیشتر این هواپیماها به پرواز درنیامده و حضوری بدون تحرک داشتند و برخی نیز به آسمان رفتند.

شش دهه هوانوردی رزمی سوئد که به‌وسیله خلبانان و مهندسان داوطلب Swedish Air Force Historic Flight زنده نگه داشته شده است، در قالب یک آرایش پروازی در کنار جدیدترین جت این مجموعه به پرواز درآمد.

Saab هرگز جنگنده‌هایی مانند دیگر شرکت‌ها نساخته است. سیاست تاریخی بی‌طرفی مسلحانه سوئد، این شرکت را به ساخت هواپیماهایی وادار کرد که بتوانند در جاده‌های جنگلی و زمین‌های یخ‌زده پراکنده شوند، از باندهایی که تقریباً به اندازه یک زمین فوتبال طول دارند برخاسته و توسط سربازان وظیفه، نه مکانیک‌های حرفه‌ای، نگهداری شوند؛ آن هم در حالی که تقریباً به‌طور کامل از قطعات خارجی مستقل باشند.

روایت تاریخی خود Saab نیز دقیقاً توضیح می‌دهد که چگونه این محدودیت‌ها باعث ساخت برخی از جسورانه‌ترین جنگنده‌های قرن بیستم از لحاظ فنی شدند. در ادامه، هشت فروند از این جنگنده‌ها را از نخستین نمونه عجیب تا هواپیمایی که خود Saab آن را نقطه اوج تمام دستاوردهایش می‌داند، رتبه‌بندی کرده‌ایم.

Saab 21R: نخستین تبدیل عملیاتی جهان از جنگنده پیشرانه‌ملخی به جت

یک صندلی پرتاب‌شونده، یک ملخ هل‌دهنده و سپس یک موتور توربوجت

Saab 21 حتی پیش از تبدیل شدن به یک جت نیز هواپیمایی فوق‌العاده بود. این جنگنده تک‌سرنشین که نخستین پرواز خود را در ۳۰ ژوئیه ۱۹۴۳ انجام داد، از طراحی دو بومه استفاده می‌کرد؛ به‌طوری‌که موتور پیستونی Daimler-Benz DB 605B در پشت کابین خلبان نصب شده بود و ملخ هل‌دهنده میان دو بوم قرار داشت.

این طراحی بخش جلویی هواپیما را برای نصب تسلیحات متمرکز آزاد می‌کرد و دید بسیار خوبی به خلبان می‌داد، اما یک مشکل واضح ایجاد می‌کرد: بیرون پریدن از کابین می‌توانست خلبان را مستقیماً به سمت ملخ هدایت کند. پاسخ Saab به این مشکل، نصب صندلی پرتاب‌شونده بود؛ یکی از مهم‌ترین نوآوری‌هایی که درون این بدنه غیرمعمول پنهان شده بود. این سامانه پیش از ورود J 21 به خدمت آزمایش شده بود و یک خروج اضطراری واقعی از J 21 در سال ۱۹۴۶ نشان داد که این ایده می‌تواند جان خلبان را نجات دهد.

در سال ۱۹۴۷، Saab کاری انجام داد که تقریباً هیچ شرکت دیگری موفق به انجام آن نشده بود. این شرکت طراحی مجهز به موتور پیستونی را با یک موتور توربوجت Goblin ساخت شرکت بریتانیایی De Havilland بازطراحی کرد و نخستین هواپیمای جت سوئد را ساخت. این هواپیما همچنین یکی از تنها دو طرح جنگنده تولیدی بود که با موفقیت از پیشرانه پیستونی به موتور جت تبدیل شدند؛ نمونه دیگر Yakovlev Yak-15 شوروی بود.

این تبدیل بسیار فراتر از جایگزینی ساده موتور بود. سکان افقی باید برای دور شدن از مسیر خروجی اگزوز به ارتفاع بالاتری منتقل می‌شد، سامانه سوخت‌رسانی بزرگ‌تر شد، لبه حمله بال تغییر کرد و ترمزهای هوایی اضافی نصب شدند. عملکرد این هواپیما برای رقابت به‌عنوان یک جنگنده کافی نبود و به‌زودی نمونه‌های آن به پیکربندی تهاجمی A 21R تبدیل شدند.

با این حال، اهمیت 21R بیش از مدت زمان خدمت آن بود: Saab در عرض چند سال از ساخت یک جنگنده پیستونی به بهره‌برداری از یک جت رسید. J21R در رتبه هشتم قرار می‌گیرد، زیرا دوران خدمت جتی کوتاهی داشت؛ اما تبدیل آن از موتور پیستونی به جت، پایه‌گذار نسل آینده جنگنده‌های Saab شد.

Saab 29 Tunnan: بشکه پرنده‌ای که تقریباً به سرعت صوت رسید

بدنه‌ای گرد که یک جنگنده واقعاً سریع را پنهان کرده بود

J 29 Tunnan در کنار جنگنده‌های باریک و آیرودینامیکی که بعدها ساخته شدند، تقریباً ظاهری خنده‌دار داشت. بدنه پهن و گرد این هواپیما باعث شد لقب «بشکه پرنده» را به دست آورد، اما این شکل غیرمعمول، هواپیمایی را پنهان کرده بود که در خط مقدم طراحی جنگنده‌های جت اولیه قرار داشت.

Tunnan نخستین پرواز خود را در ۱ سپتامبر ۱۹۴۸ انجام داد، در سال ۱۹۵۱ وارد خدمت نیروی هوایی سوئد شد و با تولید ۶۶۵ فروند در شش نسخه مختلف، به پرتولیدترین جنگنده Saab تبدیل شد. این هواپیما با موتور توربوجت de Havilland Ghost که تحت لیسانس تولید شده بود، می‌توانست به سرعت تقریبی ۶۶۰ مایل بر ساعت (۱٬۰۶۰ کیلومتر بر ساعت) برسد. همچنین در مه ۱۹۵۴، یک فروند Tunnan استاندارد رکورد جهانی سرعت در مسیر بسته ۵۰۰ کیلومتری را ثبت کرد.

مهم‌ترین نوآوری این هواپیما بال آن بود. مهندسان Saab پس از جنگ جهانی دوم به تحقیقات آیرودینامیکی آلمان دسترسی پیدا کردند و از آن برای توسعه بالی با زاویه پس‌گرا ۲۵ درجه استفاده کردند. Tunnan نخستین هواپیمای سوئدی مجهز به چنین پیکربندی‌ و اولین هواپیمای اروپایی با بال پس‌گرا بود که وارد خدمت عملیاتی شد.

Tunnan همچنین تنها جنگنده Saab است که واقعاً در نبرد شرکت کرد. نمونه‌های متعلق به نیروی هوایی سوئد در اوایل دهه ۱۹۶۰، در جریان بحران کنگو، مأموریت‌های تهاجمی زمینی و اسکورت را برای نیروهای سازمان ملل انجام دادند؛ استقراری نادر برای یک نیروی هوایی متعلق به کشوری که به بی‌طرفی مشهور بود.

در مالمن، یک فروند Tunnan در قالب یک آرایش پروازی در کنار Mikoyan Gurevich MiG-15 ساخت لهستان و F-86 Sabre ساخت کانادا پرواز کرد؛ سه رقیب دوران جنگ سرد از بلوک‌های مخالف که در یک بخش از آسمان کنار هم قرار گرفته بودند.

Tunnan در رتبه هفتم قرار می‌گیرد، زیرا Saab را به‌عنوان یک سازنده جدی جت‌های جنگنده مطرح کرد، حتی اگر طراحی‌های بعدی این شرکت جاه‌طلبانه‌تر بودند.

Saab 32 Lansen: جنگنده چندمنظوره

نخستین جنگنده-بمب‌افکن سوئد با توانایی عملیات در هر شرایط آب‌وهوایی

Saab 32 Lansen نقطه تغییر مهمی در توسعه جنگنده‌های سوئدی و ورود این کشور به عصر الکترونیک بود. این هواپیما نخستین پرواز خود را در نوامبر ۱۹۵۲ انجام داد و در سال ۱۹۵۵ وارد خدمت شد. طراحی آن بر اساس یک نیاز دشوار انجام شده بود: یک خانواده هواپیما باید بتواند مأموریت‌های تهاجمی، رهگیری و شناسایی را انجام دهد و هم‌زمان در شرایط آب‌وهوایی دشوار سوئد و از پایگاه‌های پراکنده فعالیت کند.

Lansen نخستین هواپیمای Saab بود که رادار و سامانه‌های الکترونیکی پیشرفته را وارد خدمت عملیاتی کرد و ورود این شرکت به عصر الکترونیک را رقم زد.

رادار آن نیز گامی مهم به جلو محسوب می‌شد. برخلاف Tunnan، مدل J 32B می‌توانست در شب و شرایط جوی نامناسب هواپیماهای دشمن را شناسایی و با آن‌ها درگیر شود؛ قابلیتی که Lansen را به یک جنگنده واقعی تمام‌شرایط تبدیل کرد، نه صرفاً یک جت تهاجمی سریع‌تر.

Saab اعلام کرده است که J 32B به موتور قدرتمندتر و راداری مجهز بود که به‌طور ویژه برای دفاع هوایی در تاریکی و شرایط بد آب‌وهوایی طراحی شده بود.

ایده یک خانواده هواپیمایی به اندازه فناوری‌های آن اهمیت داشت. مدل A 32A برای حمله، J 32B برای رهگیری و S 32C برای مأموریت‌های شناسایی بهینه‌سازی شده بودند. مدل آخر به دوربین‌ها و راداری مجهز بود که برای نظارت دریایی، به‌خصوص پایش دریای بالتیک، طراحی شده بود.

برخی از نمونه‌های شناسایی و جنگ الکترونیک Lansen تا اواخر دهه ۱۹۹۰ در خدمت نیروی هوایی سوئد باقی ماندند؛ سال‌ها پس از آن‌که این هواپیما از نظر تئوری قدیمی محسوب می‌شد. Lansen در رتبه ششم قرار می‌گیرد، زیرا پیشرانه پس‌سوز، رادار و قابلیت چندمنظوره را وارد خانواده جنگنده‌های Saab کرد.

Saab 105: هواپیمای آموزشی که حاضر نبود فقط یک مربی باشد

یک جت سبک با دوران خدمت فوق‌العاده طولانی

Saab 105 که در خدمت سوئد با نام Sk 60 شناخته می‌شود، به‌راحتی ممکن است دست‌کم گرفته شود، زیرا کار خود را به‌عنوان یک هواپیمای آموزشی آغاز کرد.

این هواپیما نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۶۳ انجام داد و در ابتدا برای آماده‌سازی خلبانان نظامی سوئد جهت پرواز با هواپیماهای رزمی پیشرفته‌تر طراحی شده بود. Saab این هواپیما را با دو موتور کوچک نصب‌شده در محفظه‌هایی در بخش عقب بدنه، کابین کنارهم، بارگذاری بال نسبتاً بالا برای یک هواپیمای آموزشی و چند نقطه اتصال تسلیحات طراحی کرد تا نسخه‌های مسلح آن بتوانند مأموریت‌های تهاجمی سبک و شناسایی را انجام دهند.

تعداد کمی از هواپیماهای آموزشی در جهان توانسته‌اند ۶۰ سال خدمت تقریباً مداوم داشته باشند و طراحی ساده Sk 60 با دو موتور نصب‌شده در محفظه‌های جداگانه باعث شد هزینه پرواز آن پایین بماند؛ حتی پس از بازنشسته شدن هواپیماهای مدرن‌تر.

اما Saab 105 هویت دیگری نیز پیدا کرد: هواپیمای آکروباتیک. تیم آکروباتیک Team 60 نیروی هوایی سوئد در سال ۱۹۷۴ بر پایه Sk 60 تشکیل شد. این تیم کار خود را با چهار هواپیما آغاز کرد و این تعداد بعدها به شش فروند افزایش یافت. نخستین نمایش با نام Team 60 در سال ۱۹۷۶ در گوتنبرگ انجام شد.

این تیم یک هواپیمای آموزشی نظامی را به یک هواپیمای نمایشی توانمند تبدیل کرد که با همان طراحی پایه، حرکات آکروباتیک گروهی انجام می‌داد؛ همان طراحی‌ای که سال‌ها برای آموزش خلبانان جنگنده استفاده شده بود.

Saab 105 در رتبه پنجم قرار می‌گیرد، زیرا انعطاف‌پذیری و دوران طولانی آموزشی و نمایشی آن باعث شد بسیار فراتر از یک هواپیمای آموزشی معمولی باشد.

Saab 35 Draken: نخستین جنگنده ماخ ۲ سوئد

طراحی بال دلتای دوگانه‌ای که نشان داد یک نیروی هوایی کوچک چه توانایی‌هایی دارد

Saab 35 Draken شاید شناخته‌شده‌ترین جنگنده Saab از نظر ظاهری باشد، اما ظاهر عجیب آن از یک مشکل جدی آیرودینامیکی ناشی می‌شد. سوئد به جنگنده‌ای نیاز داشت که بتواند به سرعت‌های بسیار بالای فراصوتی برسد و در عین حال از باندهای نسبتاً کوتاه با ایمنی بالا فعالیت کند. این دو نیاز معمولاً طراحی هواپیما را در دو جهت مخالف قرار می‌دادند. پاسخ اریک برات، طراح ارشد پروژه، استفاده از بال دلتای دوگانه بود.

به‌جای استفاده از یک بال دلتای معمولی، Saab یک بخش داخلی با زاویه پس‌گرایی شدید را با یک بخش بیرونی با زاویه کمتر ترکیب کرد. بخش داخلی ویژگی‌های لازم برای سرعت‌های بالا را فراهم می‌کرد، در حالی که بخش بیرونی کنترل‌پذیری هواپیما را در سرعت‌های پایین‌تر بهبود می‌داد. Saab این پیکربندی را نخستین بال دلتای دوگانه جنگنده در جهان که به تولید انبوه رسید معرفی می‌کند.

این طراحی موفق بود. نخستین Draken در ۲۵ اکتبر ۱۹۵۵ پرواز کرد و این هواپیما به نخستین جنگنده سوئدی تبدیل شد که توانایی رسیدن به سرعت ماخ ۲ را داشت. J 35 با موتور Rolls-Royce Avon که تحت لیسانس با نام RM6C تولید شده بود، می‌توانست تقریباً به سرعت ماخ ۲ یا حدود ۱٬۳۲۰ مایل بر ساعت (۲٬۱۲۵ کیلومتر بر ساعت) برسد.

خلبانان Draken هنگام تمرین برای بازیابی هواپیما از وضعیت‌های زاویه حمله بالا، به‌طور تصادفی مانور کبرا را سال‌ها پیش از معروف شدن آن توسط Su-27 ابداع کردند. این هواپیما بعدها در نیروی هوایی دانمارک، فنلاند و اتریش نیز خدمت کرد و آخرین Drakenهای اتریشی تنها در سال ۲۰۰۵ بازنشسته شدند.

Draken بالاتر از Saab 105 قرار می‌گیرد، زیرا تأثیر آن هم از نظر فناوری و هم از نظر عملیاتی بسیار فراتر از مرزهای سوئد رفت.

Saab 37 Viggen: نخستین هواپیمای خارج از آمریکا با رایانه داخلی

جنگنده‌ای که برای فرود روی جاده‌های روستایی کمتر از ۵۰۰ متری ساخته شد

Saab 37 بر اساس دکترین پایگاه‌های هوایی پراکنده سوئد طراحی شد. در جریان یک بحران، جنگنده‌ها نمی‌توانستند به بقا و ایمنی پایگاه‌های هوایی بزرگ و معمولی در برابر حملات دشمن وابسته باشند. در عوض، آن‌ها باید می‌توانستند روی یک مسیر کوتاه فرود بیایند، با استفاده از رانش معکوس تغییر جهت دهند و دوباره از نواری با طول تنها ۱٬۶۴۰ فوت (۵۰۰ متر) برخیزند.

این هواپیما با موتور توربوفن JT8D شرکت Pratt & Whitney که تحت لیسانس با نام Volvo RM8 تولید شده بود، در فوریه ۱۹۶۷ نخستین پرواز خود را انجام داد و در سال ۱۹۷۱ وارد خدمت شد.

کاناردهای بزرگ آن با بال دلتایی همکاری می‌کردند تا نیروی لیفت بیشتری در سرعت‌های پایین و کنترل بهتر فراهم کنند. ارابه فرود مستحکم و چرخ دماغه دوچرخ آن برای عملیات از باندهای ابتدایی طراحی شده بود.

مهم‌تر از همه، این هواپیما از سامانه رانش معکوس استفاده می‌کرد که باعث کاهش مسیر فرود و امکان تغییر سریع وضعیت پس از فرود می‌شد. همچنین سکان عمودی آن به‌گونه‌ای طراحی شده بود که بتواند به طرفین تا شود تا این جنگنده بلند درون پناهگاه‌های کوهستانی کم‌ارتفاع، تونل‌های سنگی و سازه‌های مقاوم ساخته‌شده در دوران جنگ سرد جای بگیرد.

انقلاب دیگر در داخل بدنه پنهان شده بود. در آمریکا، North American A-5 Vigilante از سامانه VERDAN (Versatile Digital Analyzer) برای مدیریت داده‌های ناوبری، رادار چندحالته و سامانه‌های بمباران استفاده می‌کرد و با یکی از نخستین نمایشگرهای هدزآپ (HUD) در تاریخ هوانوردی نظامی ارتباط داشت.

Saab برای Viggen رایانه دیجیتال مرکزی CK37 را توسعه داد و این هواپیما را نخستین هواپیمای خارج از آمریکا معرفی کرد که به یک رایانه دیجیتال داخلی مجهز شده بود. این جهش فناوری پایه سامانه هدف‌گیری خودکار توپ، رادار و خانواده‌ای از نسخه‌های تخصصی تهاجمی، رهگیر، شناسایی و آموزشی (AJ، JA، SF، SH و Sk) را فراهم کرد.

در مالمن، Viggen مانور ویژه تغییر جهت با رانش معکوس روی باند را اجرا کرد؛ حرکتی که حتی بیش از ۵۰ سال بعد نیز تقریباً هیچ جنگنده دیگری در جهان قادر به انجام آن نیست.

Viggen وارد سه رتبه برتر می‌شود، زیرا تعداد کمی از طراحی‌های Saab توانسته‌اند این تعداد نوآوری را در یک سامانه عملیاتی واحد ترکیب کنند.

Saab A3-001: نگاه پنهانی سوئد به آینده بدون خدمه

مدل مفهومی که نمایش زمینی را تحت‌تأثیر قرار داد

در ۲۱ اوت ۲۰۲۶، یک روز پیش از آغاز نمایش‌های پروازی، Saab یک ماکت تمام‌ابعاد با نام A3-001 را به نمایش گذاشت. این طرح بخشی از برنامه Autonomous Collaborative Platform و ابتکار گسترده‌تر سوئد با نام KFS است؛ مخفف عبارت Koncept för Framtida Stridsflygplan یا «مفهوم جنگنده رزمی آینده».

این هواپیما بدون سکان عمودی، قابلیت مشاهده اندک و با طراحی آشکارا مبتنی بر اصول پنهانکاری ساخته شده بود و در خط پروازی هیچ شباهتی به دیگر هواپیماها نداشت. Saab اعلام کرده است که این طراحی برای پرواز بدون خلبان در کنار Gripen E و جنگنده‌های سرنشین‌دار آینده ساخته شده تا نقش «بال وفادار» را ایفا کند. این هواپیما می‌تواند مأموریت‌های پرخطر مانند جنگ الکترونیک و سرکوب پدافند هوایی دشمن را انجام دهد.

دو نمایشگر فناوری کوچک‌تر با نام‌های A1 و A2 نیز در آینده مورد انتظار هستند و گزارش‌های بیشتر درباره این برنامه نشان می‌دهند Saab قصد دارد پیش از سال ۲۰۳۰ یک نمونه بدون سرنشین با ویژگی‌های مشابه جنگنده را به پرواز درآورد.

A3 در رتبه دوم قرار می‌گیرد، زیرا پتانسیل آن بسیار چشمگیر است؛ اما برخلاف هواپیماهای بالاتر در این فهرست، هنوز این توانایی‌ها در شرایط عملیاتی اثبات نشده‌اند.

JAS 39 Gripen E: نقطه اوج دهه‌ها توسعه جنگنده‌های سوئدی

جایی که تجربه‌های Draken و Viggen در نهایت به ثمر نشستند

JAS 39 Gripen که از نظر آیرودینامیکی از تفکر بال دلتایی و کاناردهای Draken و Viggen الهام گرفته است، در سال ۱۹۹۶ وارد خدمت نیروی هوایی سوئد شد. این جنگنده سبک، تک‌موتوره و چندمنظوره طراحی شده بود تا هر دو جنگنده نسل قبلی خود را به‌طور هم‌زمان جایگزین کند.

جدیدترین نسخه یعنی Gripen E که بر پایه موتور F414 شرکت General Electric و رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال ساخته شده است، حدود ۴۰ درصد سوخت داخلی بیشتری نسبت به مدل‌های قبلی حمل می‌کند و می‌تواند تنها در مدت ۱۰ دقیقه برای انجام یک مأموریت پروازی جدید آماده شود.

این جنگنده موفقیت زیادی در زمینه صادرات نیز داشته است. برزیل، آفریقای جنوبی، جمهوری چک، مجارستان، تایلند و کلمبیا همگی Gripen را در اختیار دارند یا سفارش داده‌اند. عملکرد مناسب این جنگنده در باندهای کوتاه و هزینه عملیاتی پایین آن باعث شده است حتی در رقابت با جنگنده‌های بزرگ‌تر و گران‌تر نیز مشتریان جدیدی پیدا کند.

در مالمن، Gripen E یک نمایش پروازی بسیار جذاب ارائه داد و با دود زرد و آبی در نوک بال‌ها، رنگ‌های پرچم سوئد، در آسمان مانور داد.

Gripen جایگاه نخست این فهرست را به خود اختصاص می‌دهد، زیرا کامل‌ترین نمونه از فلسفه طراحی جنگنده Saab پس از دهه‌ها توسعه محسوب می‌شود. این شرکت، Gripen را نتیجه تمام تجربیاتی می‌داند که هنگام ساخت هفت هواپیمای قبلی این فهرست به دست آورده است و پس از یک آخرهفته تماشای پرواز مشترک این جنگنده‌ها، مخالفت با این ادعا دشوار به نظر می‌رسد.

منبع: روزیاتو