تصاویر/ داستان تلخ زنى كه عاشق گاندى بود
مدلين در همان لحظه نخست چنان جذب شخصيت او مى شود كه در نامه اى به پدرش درباره گاندى مى نويسد: «اين چشم ها پدر اين چشم ها تمام چهره آدمى را نگاه مى كنند و از ميان آن عبور مى كند و به اعماق وجود نفوذ مى كنند.» گاندى ۵۶ساله اين بانوى جوان انگليسى را «ميرا» مى نامد.

فرادید | آدمى گاهى گريزگهى مى جويد. مى گريزد از خود و از ديگران از تلخى تكرار از روزمرگى كه گاه افسرده مى سازد آدمى را و خمود. از تجربه اى تلخ مى گريزد آدمى گاهى و از خاطره اى دردناك، از ديروز و امروزش مى گريزد و گوشه خلوتى مى جويد تا از هياهوى شهر و هاى و هوى شهرنشينان به دور خلوت كند با خود و با آنان كه تنهايى گزيده اند. بار سفر مى بندد و دل از يار و ديار مى كند و تنها دل به دريا مى زند. راهى سرزمينى غريب مى شود تا در غربت و در ميان غريبه ها شايد خويشتن خويش را بازيابد.
«مدلين اسليد» ۳۳ساله است وقتى در ۲۵ اكتبر سال ۱۹۲۵ ميلادى به تنهايى از بندر مارسى در جنوب فرانسه با كشتى به مقصد بمبئى حركت مى كند تا در آشرام سبارماتى در احمدآباد گجرات در كنار دويست زن و مرد و كودك هندو زندگى زاهدانه و ساده اى را آغاز كند. مدلين در نوجوانى دو سال با خانواده اش در هند زندگى كرده است، از پانزده تا هفده سالگى. او دختر «سر ادموند اسليد» درياسالار و فرمانده سابق ناوگان دريايى انگليس در هند شرقى است و اينك پس از نزديك به دو دهه زندگى اشرافى و مرفه در انگلستان دوباره به هند باز مى گردد، به گذشته ناخودآگاه خود، به دوران نوجوانى اش بازمى گردد. مدلين در توشه سفرش دو چمدان پر از كتاب دارد. اين كتاب ها را او از ميان بيش از ۴۰۰ كتاب كه از سال ها پيش گرد آورده، برگزيده است. بيشتر كتاب ها تاريخى و فلسفى اند كه مدلين به همراه دارد و نه كتاب هايى كه خاطره هاى دور و نزديك او را زنده نگاه مى دارند و مى توانند دريچه گذشته هاى پراندوه را دوباره بر او بگشايند، گذشته اى كه او در صندوقچه اى
در اعماق ذهن خود پنهان كرده است و شايد اينك با سفر به سرزمين هاى دور از آن مى گريزد، از آن دورى مى گزيند.
ترجمه فرانسوى كتاب «بهاگاوات گيتا» و «ريگ ودا» كتاب دستور زبان اردو، زندگينامه بتهوون و زندگينامه مهاتما گاندى- هر دو نوشته رومان رولان- از جمله كتاب هايى است كه مدلين به همراه دارد. زندگى و آثار بتهوون را مدلين هنوز به دست فراموشى نسپرده و كاملاً در صندوقچه خاطرات خود محبوس نكرده است. آخر بتهوون در دوره اى، تمام زندگى مدلين را در اختيار خود گرفته بود، اما اكنون تاثير مطالعه كتاب رولان و جذابيت شخصيت گاندى است كه او را به هند مى كشاند. او مى خواهد از نزديك با شخصيتى كه رولان در اين كتاب به تصوير كشيده است، آشنا شود، او به ديدار مهاتما گاندى مى رود.
اعضاى خانواده مدلين كه نياز معنوى دخترشان را احساس مى كردند، تصميم او براى سفر به هند و زندگى در آشرام را به رغم نگرانى از اوضاع بحرانى اين سرزمين پذيرفتند. به خصوص پدرش كه از افسران عالى رتبه نيروى دريايى انگليس بود و در ارتباطى نزديك نيز با روحانيان كليساى انگليس قرار داشت و در واقع وظيفه حفظ و حمايت از منافع امپراتورى بريتانيا را در هند داشت، نه تنها مخالفتى با سفر دخترش به هند و همكارى و همراهى با گاندى كه در نگاه انگليس ها دشمن آشتى ناپذير حضور بيگانگان در هند شمرده مى شد، نشان نداد، بلكه به يارى يكى از دوستانش به مدلين نيز كمك كرد تا آموزگارى به منظور فراگرفتن زبان اردو بيابد.
مدلين پيش از سفر، با پارچه هاى دستباف كادى سفيد كه از هند سفارش داده بود، چند لباس ساده و گشاد دوخته است و در چمدان به همراه دارد. او لباس هاى ابريشمى و فاخر خود را پيشتر ميان خدمتكاران خانه پدرى تقسيم كرده است. جواهرات و زينت آلات خود را هم در جعبه كوچكى به همراه دارد تا به آشرام هديه دهد. مدلين يك سال پيش از اين، گل سينه الماس خود را كه از مادربزرگش به ارث برده بود، به بيست پوند فروخته و به شكرانه سلامتى گاندى - پس از روز ه اعتراضى بيست و يك روزه او در بمبئى - همراه با نامه اى براى او فرستاده بود. او انتظار نداشت كه پاسخى از گاندى دريافت كند، اما پس از مدتى نسبتاً طولانى، كارت پستالى تاشده و شكسته از گاندى به دستش رسيد كه از فرط رنگ باختگى، به دشوارى مى شد چند جمله اى را كه بر روى آن نقش بسته بود خواند:
دوست عزيز. اميدوارم مرا ببخشيد كه نتوانستم پيشتر به نامه شما پاسخ دهم. من مدام در سفر بودم. سپاسگزارم از بيست پوندى كه براى ما فرستاده ايد. اين وجه را براى رواج چرخ ريسندگى دستى هزينه خواهيم كرد. من خوشحالم از آنكه شما به رغم تمايل و كشش اوليه، سفر خود را به تعويق انداخته و تصميم گرفته ايد كه ابتدا با گذراندن دوره اى آموزشى، خود را براى زندگى در اينجا آماده كنيد. اگر شما بعد از خودآزمايى يك ساله هنوز شوق و اشتياق آمدن به اينجا را داشتيد، احتمالاً سفرتان به هند تصميمى درست خواهد بود.
با احترام
م.ك. گاندى
۳۱ دسامبر ۱۹۲۴ (در قطار)

نامه مدلين به گاندى نه تنها صميمى بلكه بيش از انتظار دوستانه و خصوصى است. او احساس نزديكى و همذاتى غريبى به گاندى دارد و در نامه اش نيز سعى به پنهان نمودن آن نمى كند. مدلين اين بار تنها دو ماه بايد در انتظار نامه گاندى بماند. لحن پاسخ گاندى در نامه دومش به وضوح گرم تر و صميمى تر از نامه پيشين اوست:
«از دريافت نامه شما بسيار خوشحال شدم. نامه شما مرا عميقاً تحت تاثير قرار داد. نمونه نخ هايى را هم كه فرستاده بوديد ديدم. بسيار عالى است. هر وقت كه مايليد بيائيد، خوش آمديد. اگر زمان ورود كشتى مسافربرى كه قرار است شما را بياورد بدانم، كسى به پيشوازتان خواهد آمد تا در ادامه راه شما را با قطار تا سبارماتى همراهى كند.
فقط خواهش مى كنم فراموش نكنيد كه زندگى در آشرام به هيچ وجه آسان و عارى از دشوارى نيست. برعكس سخت است و طاقت فرسا. هر عضو آشرام روزانه در كارهاى بدنى سهيم است. به وضع آب و هواى اين سرزمين هم نمى توان بى توجه بود. اين نكات را متذكر نمى شوم تا در دل شما هراس ايجاد كنم و از سفر منصرفتان كنم، بلكه صرفاً به اين خاطر است كه به شما هشدار دهم.»
بعد از ظهر روزى كه اين نامه به دست مدلين رسيد، او به شركت كشتيرانى P&O در لندن مراجعه مى كند و بليت سفر دريايى خود به هند را سفارش مى دهد.
غروب روز ۶ نوامبر سال ۱۹۲۵ ميلادى كشتى مسافربرى كه حدود دو هفته پيش بندر مارسل را ترك گفته بود، در بمبئى لنگر مى اندازد. مدلين اسليد روى عرشه كشتى ايستاده است و به چشم انداز شهر و دودكش هاى خانه ها مى نگرد. براى لحظه اى چشمان خود را مى بندد و با نفسى عميق ، بوى ادويه و ابازير پيچيده در هوا را همراه با صداى مرغان دريايى و همهمه مسافران در ريه هاى خود احساس مى كند. بوى مشرق زمين مى آيد. او در تمام طول سفر اغلب تنهايى را بر مصاحبت با ديگر مسافران ترجيح داده بود. شب ها يا تا پاسى از نيمه شب بر عرشه كشتى با خود و دريا و ستارگان خلوت كرده بود و يا در اتاقك كشتى يادداشت هايى در دفتر خاطرات روزانه خود فراهم مى آورد تا پس از رسيدن به هند، احساسات و تجربه هاى خود از اين سفر دريايى را در نامه اى با رومان رولان در ميان گذارد.
ساكنان آشرام او را «ميرا بن» صدا مى زنند، خواهر ميرا. ميرا به سرعت خود را با مناسبات اجتماعى و وضعيت سياسى هند تطبيق مى دهد و با آئين و آرمان هاى زاهدانه هندويان انس و الفت مى گيرد. هنوز يك هفته از اقامت او در آشرام نگذشته است كه گيسو كوتاه و سربرهنه از مو مى كند و تصميم مى گيرد سوگند تجرد ياد كند. او با كار و شيوه زندگى زاهدانه و عبادت و مراقبه در آشرام هيچ مشكلى ندارد. كار با چرخ ريسندگى دستى را زود مى آموزد و با امساك و خويشتن دارى و رياضت كشى روزگار مى گذراند.

شگفت آنكه بنا بر اظهارات او اعتراف به اين سستى ها در انظار عمومى، قبول و تحمل اين «ناكامى و شكست» را براى او آسان مى كرده است. نامه اى از او به يكى از پيروانش در دست است كه گاندى در سن ۵۸سالگى نوشته و در آن شكايت از روياهاى شبانه دارد. او امساك جنسى را اولين قدم در راه تزكيه نفس مى خواند و مى نويسد تا زمانى كه قادر نباشد اين اميال را سركوب كند، اجازه ندارد خود را «براهماچارين» بنامد. گاندى تمايلات جنسى خود را سمى مهلك مى دانست و از آن با عنوان «خصم درون» ياد مى كرد و اميدوار بود كه به تدريج بر آن غلبه كند. او در دوران كهنسالى و زمانى كه ۷۶ ساله بود، براى اثبات تزلزل ناپذيرى خود در برابر وسوسه هاى جنسى دست به آزمون هايى مى زد كه دوستان و همكاران او را به شگفت و حيرت وامى داشت.
گاندى شب ها بستر خود را يا در هواى آزاد مى گستراند و يا در اتاقى با در و پنجره هاى باز مى خوابيد. وقتى هم يكى از پيروان او بر تأثيرات روانى سوء چنين رفتارى براى زنان جوان اشاره كرد، گاندى هيچ تفاهمى نشان نداد و بر رفتارهاى خودخواهانه و سلوك زاهدانه خود پافشارى كرد.
اين رفتارهاى غيرطبيعى گاندى در دوران كهولت سن كه او آن را «آزمون اثبات حقيقت» مى ناميد، برخى را به اين گمانه زنى كشانده است كه كلانسالى او سبب فرسودگى ذهن و تخريف او شده بود. شايد هم نياز و آرزوى ديرهنگام گاندى به مهر و محبت مادرانه را بتوان دليل اين رفتارها دانست. برخى نيز علل گزينش چنين شيوه هايى را در بحران درونى شديدى جست وجو مى كنند كه گاندى در سال ۱۹۴۶ ميلادى پشت سر گذاشت. شبه قاره هند در اين سال به صحنه فاجعه بار جنگ و كشمكش ميان گروه هاى قومى و مذهبى، و بيش از همه ميان هندوان و مسلمانان تبديل شده بود. گاندى به رغم تلاش و كوشش بسيار نتوانست از اقدامات خشونت بار و خونين طرف هاى درگير كه قتل عام هزاران انسان را در پى داشت جلوگيرى كند. او در تمام طول زندگى همواره اعتقاد راسخ داشت كه نيروى لازم براى فعاليت هاى سياسى و ادامه جنبش استقلال هند را از خويشتندارى جنسى خود كسب مى كند. گاندى تا واپسين سال هاى حيات به همكاران و همراهان خود مى گفت اگر قادر باشد بر «خصم درون» خود كه همانا تمايلات و اميال جنسى است، غلبه كند، خواهد توانست از تجزيه شبه قاره هند جلوگيرى كند، كارى كه گاندى قادر به انجام آن نشد و مى دانيم
كه يك سال بعد، با تاسيس كشور پاكستان در پانزده اوت سال ۱۹۴۷ ميلادى، شبه قاره به دو كشور تجزيه و بعدها حتى چندپاره شد.

منابع:
-Die Frau, die Gandhi liebte. Sudhir Kakar. C.H.Beck, Mأ> nchen 2005.
-Eine Autobiographie. Die Geschichte meiner Experimente mit der Wahrheit. Mahatma Gandhi. Hinder & Deelmann, Gladenbach 2005.
-The Spirits Pilgrimage. Mirabehn. Great Ocean Publishers, Arlington 1960
خسرو ناقد، روزنامه شرق