«شاپور اول ساسانی» چگونه شهر مستحکم «دورا اروپوس» را تصرف کرد؟
شاپور اول در نبرد باربالیسوس در سال ۲۵۲ میلادی ارتش بزرگی از روم را که حدود ۶۰ هزار سرباز داشت نابود کرد. سپس به شهر بزرگ انطاکیه، سومین شهر بزرگ امپراتوری روم، حمله کرد و آن را به تصرف درآورد. پس از آن تصمیم گرفت شهر مستحکم دورا-اروپوس را محاصره کند.
فرادید| در سال ۲۵۶ میلادی، شاهنشاه ساسانی شاپور اول به سوریه که در آن زمان یکی از استانهای امپراتوری روم به حساب میآمد حمله کرد و شهر دورا-اروپوس را که مانند یک دژ در کنار رود فرات و نزدیک روستای امروزی صالحیه در سوریه قرار داشت، محاصره کرد.
به گزارش فرادید؛ این شهر یک پایگاه مهم نظامی و راهبردی برای رومیان بود. در جریان این محاصره، نیروهای ساسانی با حفر تونلهایی زیر دیوارهای شهر تلاش کردند استحکامات آن را تخریب کنند. مدافعان رومی نیز برای مقابله با آنها تونلهای مقابلهای حفر کردند. در یکی از این تونلها، باستانشناسان بعداً آثار گازهای سمی را پیدا کردند که باعث مرگ ۱۹ سرباز رومی شده بود؛ رویدادی که به عنوان یکی از نخستین نمونههای ثبتشده جنگ شیمیایی در تاریخ شناخته میشود.
دورا-اروپوس؛ تأسیس و تاریخ اولیه
شهر دورا-اروپوس حدود سال ۳۰۰ پیش از میلاد به وسیله سلوکوس اول نیکاتور، نخستین پادشاه سلوکی، ساخته شد. هدف از ساخت این شهر ایجاد یک دژ نظامی در ساحل جنوبغربی رود فرات بود تا مسیرهای تجاری شرق و غرب و ارتباط میان شهرهای مهمی مانند انطاکیه و سلوکیه کنترل شود. در قرن دوم پیش از میلاد، این شهر گسترش یافت و بر اساس طرح شهری منظمی توسعه داده شد.
در سال ۱۱۳ پیش از میلاد، اشکانیان شهر را تصرف کردند و اهمیت نظامی آن کاهش یافت. با این حال، آنها ساکنان زیادی را به این شهر منتقل کردند و جمعیت آن افزایش یافت.
بعدها رومیان در جریان جنگهای خود با اشکانیان، در سالهای ۱۶۱ تا ۱۶۶ میلادی و در زمان امپراتور لوسیوس وروس، کنترل دائمی شهر را به دست گرفتند. در دوران سپتیمیوس سوروس، دورا-اروپوس به یکی از مهمترین مراکز مرزی روم تبدیل شد، زیرا در شرقیترین مرز امپراتوری با ایران قرار داشت. جمعیت شهر در این زمان بین ۵ هزار تا ۱۵ هزار نفر تخمین زده میشود.
زمینه تاریخی محاصره
در سال ۲۲۴ میلادی، شاهزادهای ایرانی به نام اردشیر علیه پادشاه اشکانی شورش کرد و با پیروزی بر او، امپراتوری ساسانی را بنیان گذاشت؛ امپراتوریای که تا قرن هفتم میلادی دوام داشت. این سلسله جدید نسبت به رومیان بسیار تهاجمیتر از اشکانیان بود و بارها به سرزمینهای روم حمله کرد.
در بیشتر دوران بحران قرن سوم میلادی، ساسانیان و رومیان با یکدیگر در جنگ بودند و اغلب دست بالا را ساسانیان داشتند. امپراتور روم گوردیان سوم لشکرکشی ناموفقی علیه شاپور اول انجام داد و در این جنگ کشته شد. جانشین او، فیلیپ عرب، مجبور شد برای پایان دادن به جنگ ۵۰۰ هزار دینار به شاپور بپردازد.
در سال ۲۵۰ میلادی، شاپور اول حمله تازهای به قلمرو روم آغاز کرد. او در نبرد باربالیسوس در سال ۲۵۲ میلادی ارتش بزرگی از روم را که حدود ۶۰ هزار سرباز داشت نابود کرد. سپس به شهر بزرگ انطاکیه، سومین شهر بزرگ امپراتوری روم، حمله کرد و آن را به تصرف درآورد. پس از آن تصمیم گرفت شهر مستحکم دورا-اروپوس را محاصره کند؛ شهری که رومیان برای مقابله با تهدید ساسانیان دیوارها و استحکاماتش را تقویت کرده بودند.
محاصره و استفاده از جنگ شیمیایی
هیچ منبع تاریخی مکتوبی اطلاعات مستقیمی درباره محاصره دورا-اروپوس در سال ۲۵۶ میلادی ارائه نمیدهد؛ بنابراین بیشتر دانستههای ما از کاوشهای باستانشناسی به دست آمده است. به دلیل بقای بسیار خوب آثار تاریخی این شهر، گاهی آن را «پمپئیِ صحرا» نامیدهاند.
ساسانیان در ابتدا یک رمپ بزرگ محاصره ساختند تا بتوانند از روی دیوارهای شهر عبور کنند. رومیان برای مقابله با آن، دیوارهای شهر را بلندتر کردند و استحکامات بیرونی را تقویت نمودند. همزمان، هر دو طرف شروع به حفر تونلهای زیرزمینی کردند؛ ساسانیان برای نفوذ به داخل شهر و رومیان برای تخریب رمپ محاصره دشمن.
در مرحلهای دیگر، ساسانیان تونلی زیر برج شماره ۱۹ شهر حفر کردند تا دیوار را تخریب کنند. رومیان متوجه این کار شدند و تونل مقابلهای حفر کردند. در این تونلها، باستانشناسان ۲۰ اسکلت سرباز را پیدا کردند که هنوز زرههایشان را بر تن داشتند.
پژوهشگران معتقدند که وقتی رومیان به تونل ساسانیان نزدیک شدند، نیروهای ساسانی برای مقابله گازهای خفهکننده تولید کردند. احتمالاً آنها گوگرد و قیر را سوزاندند و دود سمی حاصل به داخل تونل رومیان رفت و باعث خفگی و مرگ ۱۹ سرباز رومی شد.
پس از مرگ رومیان، مهاجمان وارد تونل شدند و برای بستن ورودی آن، اجساد سربازان رومی را همراه با سپر و زرههایشان روی هم چیدند و به شکل دیوار دفاعی قرار دادند. هنگام آتشزدن مواد نیز یک سرباز ساسانی کشته شد.
جنگ شیمیایی در دنیای باستان
البته ساسانیان نخستین کسانی نبودند که از چنین روشهایی استفاده کردند. در دوران هلنیستی نیز نمونههایی از استفاده از دودهای خفهکننده در جنگها گزارش شده است. برای مثال، در قرن دوم پیش از میلاد، هنگام محاصره شهر آمبراکیا توسط رومیان، مدافعان شهر از وسیلهای استفاده کردند که با سوزاندن پر و مواد بدبو دود خفهکنندهای ایجاد میکرد و تونلهای دشمن را پر از دود میکرد.
سرنوشت شهر پس از محاصره
دقیقاً مشخص نیست ساسانیان چگونه در نهایت وارد شهر شدند، اما میدانیم که رومیان در بخش شمالی شهر آخرین مقاومت خود را انجام دادند. پس از سقوط شهر، دورا-اروپوس دیگر هرگز بازسازی نشد، اگرچه شواهدی از فعالیت محدود در آن تا قرن پنجم میلادی دیده میشود.
بعد از این پیروزی، ساسانیان چندین بار دیگر نیز به روم حمله کردند. در سال ۲۶۰ میلادی حتی توانستند امپراتور روم والرین را در نبرد ادسا اسیر کنند. بعدها فرمانروای شهر پالمیرا به نام اودناتوس در دهه ۲۶۰ میلادی با لشکرکشیهایی توانست ساسانیان را عقب براند.
توصیف شهر در قرن چهارم
حدود یک قرن بعد از این محاصره، مورخ رومی آمیانوس مارسلینوس هنگام عبور از این منطقه در سال ۳۶۳ میلادی شهر را کاملاً متروکه توصیف کرد. به گفته او، تنها ساکنان منطقه گلههای آهو بودند که در اطراف خرابههای شهر زندگی میکردند.
در قرن پنجم نیز یک متن سریانی گزارش میدهد که راهبی مسیحی به نام بنیامین در ویرانههای این شهر زندگی میکرد.
کشف دوباره شهر و کاوشهای باستانشناسی
این شهر در سال ۱۸۸۵ دوباره کشف شد، اما حفاریهای جدی پس از جنگ جهانی اول توسط باستانشناسان فرانسوی و آمریکایی انجام شد.
در این کاوشها، ساختمانها و آثار زیادی با وضعیت حفظ بسیار خوب کشف شد، از جمله یک معبد مربوط به آیین میترا، سلاحها و تجهیزات رومی، زره اسب سوارهنظام سنگین و تنها سپر رومی باقیمانده در جهان.
زرههای فلزی زیر برج ۱۹ نیز در شرایطی بسیار سالم پیدا شدند.
محوطه باستانی دورا-اروپوس در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۱۱ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. اما متأسفانه در جریان جنگ داخلی سوریه بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ این منطقه توسط گروه داعش غارت و تا حدی تخریب شد و از آن زمان حفاریهای باستانشناسی در آن ادامه نیافته است.
