روایت شاردن از ماه رمضان در زمان صفویه

مسلمانان در ماه مبارک رمضان برای رسیدن به آرامش جسم و جان و بهره‌مندی از رحمت بیکران الهی از بسیاری امور روزمره زندگی، ازجمله خوردن و آشامیدن خودداری می‌کنند تا پاداش شیرین خداوند در روز عید فطر بعد از ۳۰ روز عبادت نصیب‌شان شود. در این راستا جهانگردان خارجی توجه‌ای به آداب روزه‌داری در بین ایرانیان داشتند و هر یک به فراخور از ویژگی‌های این ماه مبارک در نوشته‌های خود یاد کرده‌اند.

ژان شاردَن (به فرانسوی: Jean Chardin) (۱۶ نوامبر ۱۶۴۳ – ۵ ژانویه ۱۷۱۳) جواهرفروش و جهانگرد فرانسوی بود که در سده هفدهم میلادی به ایران صفوی و هندوستان سفر کرد. سفرنامه ده‌جلدی این تاجر و سیاح فرانسوی که در زمان شاه عباس دوم صفوی به ایران آمد به عنوان یکی از بهترین کارهای پژوهشگران غربی درباره ایران و خاور نزدیک برشمرده می‌شود.

این سفرنامه برای نخستین بار در ایران با نام «سیاحتنامه شاردن» با برگردان محمد عباسی از سوی انتشارات امیرکبیر در سال ۱۳۳۵ شمسی منتشر شد.

هر جلد از سفرنامه شاردَن به مبحثی خاص اشاره دارد؛ جلد اول: مقدمات و مسیر سفر که شرح زندگی شاردن، دلایل سفر او و چگونگی آماده‌سازی برای سفر است. در این جلد توضیحاتی درباره مسیر حرکت از اروپا به خاورمیانه، عبور از ترکیه، گرجستان و ارمنستان آمده و اطلاعات اولیه درباره فرهنگ‌ها و شرایط جغرافیایی مناطقی که او از آن‌ها عبور کرده است، ذکر شده است.

جلد دوم: ورود به ایران و توصیف عمومی کشور در عصر صفویه است. توصیف شهرها، جاده‌ها و وضعیت امنیت کشور مهمترین بحث این جلد است.

جلد سوم: توصیف ساختار حکومتی و سیاسی صفویان و به‌ویژه دربار شاه عباس دوم صفوی است. شاردن در این جلد ساختار سیاسی کشور و دیوان‌سالاری آن را به‌خوبی و به تفصیل شرح می‌دهد.

جلد چهارم: فرهنگ و آداب و رسوم ایرانیان شامل طبقات مختلف جامعه، نقش زنان و مردان، سبک لباس پوشیدن، غذاها و آداب مهمانی و غیره مورد توجه قرار گرفته است.

جلد پنجم: معماری و شهرسازی ایران مورد توجه قرار گرفته است.

جلد ششم: به اقتصاد و تجارت ایران در دوره شاه عباس دوم پرداخته است.

جلد هفتم: به مذهب در ایران و به ویژه نقش تشیع در جامعه و ساختار سیاسی آن پرداخته است.

جلد هشتم: روابط خارجی ایران با کشورهای هند، عثمانی و کشورهای اروپایی را بررسی کرده است.

جلد نهم: شرح سفر شاردن به هند و توصیف فرهنگ، اقتصاد، و سیاست آن منطقه و همچنین مقایسه آن با ایران است.

جلد دهم: یادداشت‌های پراکنده شاردن درباره تجربه‌های شخصی‌اش در سفر است.

در بخشی از سفرنامه شاردن درباره اهمیت ماه رمضان در دربار شاهان صفوی نیز آمده است: «عصر روزی که برای بجا آوردن مراسم تودیع و خداحافظی نزد صدراعظم رفته بودم، اظهار داشت که روز پیش یکی از حضرت شاه خبر آورده که معظم‌له به جای این‌که سفر قزوین را ادامه دهد، از میان راه بازگشته تا از طریق قم به شهرک تهران برود و ماه رمضان را که ایام روزه‌داری است، در آن‌جا به سر برد.»

شاردن همچنین در قسمت دیگری از سفرنامه با اشاره به هشتمین روز سفر خود به تاریخ قمری اشاره کرده و در ترسیم رفتار ایرانی‌ها در پایان ماه رمضان نوشته است: «روز هشتم، برابر با ماه شوال، آخرین روز رمضان، ماه دیده شد و مردم به دیدن آن شادمان شدند. زیرا ماه روزه‌داری‌شان به پایان رسیده بود.»

منبع: ایبنا