کشف 40 هزار «سفال چرکنویس» که مصریان باستان روی آنها یادداشت مینوشتند
باستانشناسان بیش از ۴۰ هزار قطعه سفال را کشف کردهاند که مصریان باستان از آنها مانند کاغذ چرکنویس استفاده میکردند. این قطعات که به آنها «اوستراکا» گفته میشود و برخی از آنها به دورهای نزدیک به پیش از کلئوپاترا برمیگردند، در ویرانههای باستانی شهر آتریبیس کشف شدهاند.
فرادید| پژوهشگران در مصر مجموعهای عظیم از چیزی را یافتهاند که در واقع نقش دفترچههای یادداشت باستانی را داشتهاند. این ۴۳ هزار اوستراکا، تکههای شکسته سفال هستند که مصریان روی آنها پیامهای کوتاه مینوشتند. این آثار طی دو دهه گذشته از محوطه باستانی آتریبیس به دست آمدهاند.
به گزارش فرادید؛ کریستیان لایتس، باستانشناس و مدیر بخش مصرشناسی دانشگاه توبینگن آلمان، میگوید: «اوستراکاها تنوع شگفتانگیزی از موقعیتهای روزمره را به ما نشان میدهند. در میان آنها فهرستهای مالیاتی و تحویل کالا، یادداشتهای کوتاه درباره فعالیتهای روزانه، تمرینهای دانشآموزان، متون مذهبی و حتی گواهیهای کاهنان درباره کیفیت حیوانات قربانی دیده میشود».
اوستراکا دقیقاً چیست؟
اوستراکا به قطعات کوچک سفال یا سنگ گفته میشود که در دنیای باستان، بهویژه در منطقه مدیترانه، بهعنوان سطحی برای نوشتن استفاده میشدند. این واژه از کلمهای یونانی به معنی «پوسته» گرفته شده است. قدیمیترین نمونه شناختهشده آن، قطعهای سنگ آهکی مربوط به قرن پانزدهم پیش از میلاد است.
شهر آتریبیس در قرن چهارم پیش از میلاد ساخته شد و حدود ۱۱۰ کیلومتری شمالغربی لوکسور قرار دارد. از سال ۲۰۰۳، گروهی از پژوهشگران در قالب پروژه مشترک دانشگاه توبینگن و وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر، در حال بررسی این محوطه هستند. هدف اولیه آنها کاوش اتاقهای مدفون معبد اصلی شهر بود؛ معبدی که در قرن اول پیش از میلاد برای بطلمیوس دوازدهم، پدر کلئوپاترا، ساخته شده بود.
در سال ۲۰۱۸، این تیم هنگام حفاری در سکونتگاهی در غرب معبد، به ساختمانهای خشتی، محلهای زندگی، انبارها و انبوهی از سفالینهها دست یافت. سپس در سال ۲۰۲۳، محدوده حفاری را گسترش دادند و روزانه بین ۵۰ تا ۱۰۰ قطعه سفال کشف کردند.
با احتساب این یافتهها و نمونههای دیگر، مجموع اوستراکاهای کشفشده در آتریبیس به ۴۳ هزار قطعه رسیده است. به گفته پژوهشگران، این محوطه اکنون پربازدهترین مکان کشف اوستراکا به شمار میرود و حتی از دیرالمدینه نیز پیشی گرفته است.
مصریان باستان اغلب از مواد ارزان و در دسترس بهعنوان کاغذ استفاده میکردند. نمونههای قدیمیتر اوستراکا از قطعات سنگ آهک هستند؛ مانند گزارشی از حضور و غیاب کارگران که به حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد بازمیگردد. قدیمیترین اوستراکاهای کشفشده در آتریبیس مربوط به قرن سوم پیش از میلاد هستند و شامل رسیدهای مالیاتی به خط دموتیک (نوعی خط تندنویسی مصری) میشوند که در دورههای بطلمیوسی و رومی کاربرد داشت.
بیشتر اوستراکاهای آتریبیس به خط دموتیک نوشته شدهاند، اما تعداد قابل توجهی نیز به زبان یونانی هستند. برخی دیگر دارای نقوش تصویری و اشکال هندسیاند. همچنین نمونههایی با خط هیراتیک، هیروگلیف و قبطی نیز یافت شدهاند. جدیدترین این آثار به زبان عربی نوشته شده و به قرون نهم تا یازدهم میلادی تعلق دارند.
بسیاری از این قطعات شامل یادداشتهای شخصی، فهرستها، حسابها و متون رونویسیشده هستند. اما برخی نیز دارای نقاشیاند و انسانها، اشکال هندسی، خدایان و حیواناتی مانند عقرب و پرستو را به تصویر میکشند.
اوستراکاها در مطالعات مصر باستان بسیار اهمیت دارند؛ بهطوری که حدود یکسوم اسناد کشفشده از مصر باستان روی این قطعات سفال یا سنگ نوشته شدهاند. پیشتر تصور میشد که استفاده از آنها تنها در نبود پاپیروس بوده، اما برخی پژوهشگران معتقدند که کاتبان گاهی عمداً سفالها را برش داده و برای نوشتن از آنها استفاده میکردند.
