۲۷ نگین ایران در ویترین یونسکو/ کدام گنجینه‌ها در انتظار ثبت جهانی هستند؟

ایران مهد تمدنی کهن و سرزمینی با طبیعتی شگفت‌انگیز با ثبت ۲۷ اثر منحصر به فرد میراث فرهنگی و طبیعی و ۲۹ اثر ناملموس در فهرست آثار یونسکو جایگاهی ویژه در میان کشورهای پیشرو در این عرصه یافته است.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) با هدف حفاظت از میراث بشری، فهرستی از آثار برجسته طبیعی و فرهنگی را به عنوان «میراث جهانی» معرفی می‌کند. این فهرست، گنجینه‌ای ارزشمند از تمدن‌ها، طبیعت و نبوغ انسانی است که حفظ و معرفی آن برعهده تمام کشورهای عضو است. ایران، با پیشینه تمدنی غنی و تنوع طبیعی چشم‌نواز، جایگاه ویژه‌ای در این فهرست دارد و تاکنون آثار متعددی از آن در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است.

در این گزارش به بررسی اجمالی آثار ثبت شده ایران تا اوایل سال ۲۰۲۵، معیارهای انتخاب و همچنین چشم‌انداز آینده ثبت آثار دیگر ایران در این فهرست جهانی می‌پردازیم.

فهرست آثار ثبت شده ایران در یونسکو (تا ژانویه ۲۰۲۵)

ایران تا ژانویه ۲۰۲۵ موفق به ثبت ۲۷ اثر ملموس (شامل آثار فرهنگی و طبیعی) در فهرست میراث جهانی یونسکو شده است.

آثار ثبت شده ایران در فهرست یونسکو به ترتیب سال ثبت شامل چغازنبیل در سال(۱۹۷۹)، تخت‌جمشید (۱۹۷۹)، میدان نقش جهان (۱۹۷۹)، تخت سلیمان (۲۰۰۳)، بم و چشم‌انداز فرهنگی آن (۲۰۰۴)، پاسارگاد (۲۰۰۴)، گنبد سلطانیه (۲۰۰۵)، بیستون (۲۰۰۶)، مجموعه کلیساهای ارامنه ایران (۲۰۰۸)، سازه‌های آبی شوشتر (۲۰۰۹)، بازار تاریخی تبریز (۲۰۱۰)، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی (۲۰۱۰)، باغ‌های ایرانی (۲۰۱۱)، مسجد جامع اصفهان (۲۰۱۲)، برج گنبد قابوس (۲۰۱۲)، کاخ گلستان (۲۰۱۳) و شهر سوخته (۲۰۱۴) است.

همچنین روستای تاریخی میمند در سال (۲۰۱۵)، شهر باستانی شوش (۲۰۱۵)، قنات‌های ایرانی (۲۰۱۶)، کویر لوت (۲۰۱۶)، شهر تاریخی یزد (۲۰۱۷)، منظر باستان‌شناسی ساسانی در فارس (۲۰۱۸)، جنگل‌های هیرکانی (۲۰۱۹)، راه‌آهن سراسری ایران (۲۰۲۱)، منظر فرهنگی اورامانات (۲۰۲۱)، کاروان‌سراهای ایرانی (۲۰۲۳)، هگمتانه و مرکز تاریخی همدان در سال (۲۰۲۴) در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است.

میراث جهانی یونسکو چیست؟

میراث جهانی یونسکو مجموعه مکان‌های فرهنگی یا طبیعی هستند که در سازمان جهانی یونسکو توسط کمیته‌ای به همین نام (کمیته میراث جهانی یونسکو) ثبت می‌شوند. بر پایه این کنوانسیون، کشورهای عضو یونسکو می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی خود را نامزد ثبت در لیست میراث جهانی یونسکو کنند. حفاظت از این آثار پس از ثبت در این فهرست، بر عهده دولت‌های کشور میزبان است و تمام کشورهای عضو یونسکو نیز در قبال آن مسئولیت مشترک دارند.

جایگاه ایران در میراث جهانی یونسکو

براساس آخرین آمارها، ایتالیا با ۵۹ اثر در صدر فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. ایران نیز با ۲۷ اثر ملموس و ۲۹ اثر ناملموس ثبت شده، جایگاهی قابل توجه در میان کشورهای پیشرو در این زمینه کسب کرده و در برخی دسته‌بندی‌ها در میان پنج کشور برتر قرار دارد.

معیارهای ثبت آثار در یونسکو

هر مکانی برای ثبت در لیست میراث جهانی یونسکو باید حداقل یکی از معیارهای زیر را داشته باشد. برای ثبت در بخش فرهنگی، معیارهای بررسی ۶ مورد هستند و برای ثبت در آثار طبیعی چهار معیار ملاک لازم است.

معیارهای طبیعی شامل، نمونه‌ای برجسته از مراحل و تغییرات تاریخ زمین‌شناسی، فرآیندهای زیست‌محیطی و بیولوژیکی در تکامل اکوسیستم‌ها، پدیده‌های طبیعی یا مناظر طبیعی با اهمیت زیباشناختی استثنایی و زیستگاه‌های طبیعی مهم از نظر تنوع زیستی و حاوی گونه‌های در معرض خطر است.

معیارهای فرهنگی نیز شامل نمایش شاهکاری از نبوغ و خلاقیت انسانی، گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان‌رفته، نمونه‌ای برجسته از معماری، فناوری، یا طراحی چشم‌انداز که نشان‌دهنده مرحله مهمی از تاریخ بشر باشد، نمونه برجسته‌ای از تعامل بین انسان و محیط‌زیست یا نماینده یک فرهنگ و به‌طور مستقیم یا ملموس مرتبط با رویدادها، سنت‌ها، افکار، عقاید، آثار هنری یا ادبی با اهمیت عالی جهانی است.

نخستین مکان‌های ثبت شده ایران در یونسکو

ایران از فوریه سال ۱۹۷۵ به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست و نخستین مکان‌ها در سال ۱۹۷۹ شامل میدان نقش جهان اصفهان، تخت‌جمشید و چغازنبیل به فهرست آثار جهانی یونسکو اضافه شدند.

صعود ایران از رتبه هفتم به چهارم در ثبت آثار ناملموس

قائم مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: ایران در زمینه آثار ملموس جزو ۱۰ کشور دنیا و در حوزه میراث ناملموس با ثبت ۲۶ اثر از رتبه هفت به چهار صعود کرده است.

علی دارابی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: در آذرماه امسال نیز پرونده میراث ناملموس کشور با عنوان «هنر آیینه‌کاری در معماری ایرانی» به ثبت جهانی خواهد رسید.

وی بیان کرد: در حوزه میراث ملموس، طبیعی و تاریخی نیز تاکنون ۲۷ اثر ثبت شده است که این آثار در قالب سایت‌های جهانی در ایران به ثبت رسیده‌اند.

ثبت ۵۸ اثر ایران در فهرست موقت یونسکو

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: تاکنون پرونده ۵۸ اثر تاریخی ایران از سوی یونسکو پذیرفته و در فهرست موقت برای ثبت جهانی قرار گرفته است.

علیرضا ایزدی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: کشورهای عضو یونسکو هر سال تنها امکان ثبت یک پرونده را دارند؛ به همین دلیل سال آینده قلعه الموت و در سال‌های بعد دیوار گرگان، آسبادها و شهر تاریخی طوس برای ثبت جهانی ارائه می‌شود.

وی افزود: پرونده قلعه الموت برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شده است و پس از پذیرش اولیه، پاسخ‌های لازم ارائه شد. مهرماه امسال ارزیاب یونسکو بازدید میدانی انجام داد و پیش‌بینی می‌شود این اثر تابستان سال آینده به فهرست جهانی اضافه شود.

ایزدی ادامه داد: قلعه الموت به معنای آشیانه عقاب یکی از قلعه‌های تاریخی ایران است که بخش‌های زیادی از آن ویران شده و آثاری از آن برجا مانده است. دژ الموت در منطقه الموت قزوین، شمال شرقی روستای گازرخان و در فاصله حدود ۱۰۵ کیلومتری از قزوین قرار دارد. موقعیت قلعه بر فراز صخره‌ای به بلندای ۲.۱۶۳ متر از سطح دریا که بلندی صخره از زمین‌های پیرامون خود ۲۰۰ متر و گستره دژ ۲۰ هزار متر مربع است. این صخره با شیب تند و پرتگاه‌های عمیق، خطرناک و غیرقابل دسترسی بخشی از معماری استحکامات دژ را تشکیل می‌دهد.

دیوار گرگان، آسبادها و شهر تاریخی طوس

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی درباره دیوار گرگان نیز گفت: این دیوار یکی از بی‌نظیرترین سازهای معماری دوره ساسانی با کاربری حفاظتی و امنیتی مانند دیوار چین است که در حد فاصل خزر تا ارتفاعات شمال خراسان شمالی قرار دارد. به مرور بخشی از این دیوار تخریب و بخشی به زیر خاک رفته است. بعد از کاوش‌های باستان‌شناسان مطرح دنیا، پرونده این اثر آماده و به یونسکو ارسال شد و مورد پذیرش قرار گرفت و بعد از ثبت جهانی قلعه الموت این پرونده برای ثبت مطرح می‌شود.

ایزدی درباره آسبادها نیز توضیح داد و یادآور شد: آسبادها، قدیمی‌ترین آسیاب‌های بادی عمودمحور در جهان هستند که در منطقه شرق ایران ساخته شده‌اند. با توجه به اسناد تاریخی موثق، خاستگاه این آسبادها در منطقه سیستان است. آسبادها در گذشته رکن اصلی دوام و پایداری معیشت نیاکان شرق ایران بوده‌اند و همچنین نمونه بارزی از معماری سنتی ایران با رویکردی پایدار، استفاده از مصالح بومی و انرژی پاک باد به‌شمار می‌آیند. به‌دلیل ویژگی‌های خاص و منحصر به فرد آسبادها و با توجه به جنبه‌های عملکردی و زیباشناسانه، بررسی آنها از اهمیت خاصی برخوردار است. آسبادها در شرق ایران، خراسان و سیستان چند دسته تقسیم می‌شوند و تنوع و گستردگی مخصوص به خود را دارند.

وی با بیان اینکه پرونده شهر تاریخی طوس شهریور سال آینده به یونسکو ارسال می‌شود، اضافه کرد: این شهر یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران حد فاصل بین دو محور تمدنی نیشابور، مرو و هرات در جغرافیای فرهنگی ایران قرار می‌گیرد و علاوه بر آرامگاه فردوسی مدفن بیش از ۵۰۰ شخصیت مذهبی و اندیشمند بزرگ دوره های تاریخی ایران مانند امام محمد غزالی محسوب می‌شود.

بندر تاریخی سیراف در انتظار ثبت

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: پرونده بندر تاریخی سیراف از استان بوشهر برای ثبت در سال ۱۴۰۶ به یونسکو ارسال شده است. سیراف یکی از قدیمی‌ترین بنادر کشور پیشینه هخامنشی و اشکانی دارد و آنچه برای ما مستند است پیشینه ساسانی تا میانه اسلامی است که به دلیل زلزله از بین می‌رود.

ایزدی افزود: مجموعه هارونی نیز دارای اهمیت و پرونده آن در حال تدوین است، شهریور سال آینده پرونده برای قرار گرفتن در فهرست موقت به یونسکو ارسال می شود.

ثبت سالانه آثار در ایران و جهان

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در پاسخ به این پرسش که چه تعداد اثر در انتظار ثبت ملی قرار دارد، گفت: برای ثبت ملی آثار محدویت وجود ندارد. متولیان میراث فرهنگی در استان‌ها هر سال ۲۰۰ تا ۲۵۰ پرونده را آماده و پس از کارشناسی و تصویب در شورای ثبت استان‌ها، پرونده‌ها در کمیته کارشناسی بررسی می‌شود. پس از آن پرونده‌ها در شورای‌های تخصصی حریم، آثار ملموس و ناملموس طبیعی منقول نیز مطرح، بررسی و پس از تصویب در فهرست آثار ثبت ملی به ثبت می‌رسند.

ایزدی ادامه داد: ایران دارای یک میلیون اثر است که تاکنون بیش از ۴۳ هزار اثر به ثبت ملی رسیده و ۲۷ اثر ملموس و ۲۹ اثر ناملموس به ثبت جهانی رسیده است. بخشی از پرونده‌هایی که در یونسکو به ثبت رسیده‌اند زنجیره‌ای مانند کاروانسراها و باغ‌ها، تک اثر مانند قنات‌های ایرانی و بنا مانند تخت جمشید، پاسارگاد، میدان نقش جهان و تخت سلیمان در آذربایجان غربی در دسته‌بندی‌های مختلف قرار می‌گیرند.

وی تصریح کرد: با توجه به اینکه کشورهای عضو یونسکو هر سال فقط می‌توانند یک پرونده برای ثبت جهانی ارائه کنند و ایران دارای آثار غنی در حوزه ملموس و ناملموس است، هر سال تعدادی از آثار برای ثبت موقت به این سازمان ارسال می‌شود تا در سال‌های آینده در فهرست ثبت جهانی قرار گیرند.

منبع: ایرنا