گنبد عالی ابرکوه یزد، میراث هزار ساله معماری ایران

گنبد عالی ابرکوه یزد که به‌عنوان نخستین اثر ثبت‌شده تاریخی این شهرستان شناخته می‌شود، نمونه‌ای بی‌نظیر از معماری ایرانی در دوره دیلمیان و سلجوقیان است. این بنای هشت‌ضلعی از سنگ و ساروج، با کتیبه‌ها و مقرنس‌های کوفی خود، بیش از هزار سال است که پابرجا مانده و امروز یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و گردشگری این منطقه است.

در میان اثرهای تاریخی استان یزد، گنبد عالی ابرکوه نخستین بنای تاریخی به شمار می رود که علی فیروزان برای پدر خود عمیدالدین شمس الدوله ساخته است و این بنا برای مسافران و گردشگران، دیدنیست.

گنبد عالی ابرکوه از نظر طرح بنای مذکور شبیه بناهای قرون سوم و چهارم هجری شمال ایران است که بوسیله عمید الدین شمس الدوله بنا شده است و از دودمان دیلمیان می باشد.

این بنا آرامگاه امیرعمید الدین شمس الدوله دیلمی و مادرش از طایفه هزار اسب بوده که به دستور فرزندش فیروزان به سال ۴۴۸ ساخته شده است و در سال ۱۳۱۲ به شماره ۱۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هم‌اکنون بیش از یک هزار سال از زمان احداث آن می‌گذرد.

گنبد عالی، نمونه جالب معماری در نوع خود محسوب می شود که به صورت هشت ضلعی از سنگ و ساروج بنا شده و در پایه گلوی گنبد بصورت مدور در می آید و گنبد برفراز آن قرار دارد.

پایه این گنبد هشت گوش با اضلاع کوچکتر ۴.۵ متر و پهنای داخل آن ۸.۹۰ متر و ضلع بین این دو ۲.۳ متر و بلندی آن حدود ۱۲ متر است.

ارتفاع طاق نماها ۱.۶ و در هشت گوش هشت ترنبه تعبیه و پایه هشت گوش تبدیل به دایره می شود و گنبد کروی کامل بصورت دورچین بر فراز آن قراردارد.

این بناهای سنگی دوره دیلمیان از نفایس هنر معماری ایران روی تپه‌ای مشرف برجاده ابرکوه به بخش بهمن واقع شده است، در کتیبه دیگری که در بالای مدخل مقبره قرار گرفته عبارت «ولوالده السیده الجلیه ناز رحمة الله علیهما» نوشته شده است .

از این کتیبه چنین استنباط می شود که مادر بانی گنبد نیز در همین آرامگاه مدفون است ولی به علت ریختن قسمتی از کتیبه، نام این سیده کاملاً معلوم نیست و فقط کلمه ناز از آن خوانده می شود، احمد خان ملک ساسانی آن را برای آندره گدار «نازنین کشمر» و مرحوم مصطفوی «نازنین کرشمه» یا اسمی نزدیک بدان قید کرده‌اند.

عمیدالدین از خاندان دیلمی و نوه منصور بن حسن بن فیروزان دیلمی صاحب اشکور از نواحی معروف دیلم است که خاندان او به علت رقابت‌ها و کشمکش ها مجبور شدند از شمال ایران به اصفهان و نواحی مرکزی کوچ کنند و مقبره او هم به سبک ابنیه نواحی شمالی ایران احداث شده است.

این بنا با داشتن ویژگی خاص دوره سلجوقی و مقرنس های زیبای آن و طرح ساختمانی مستحکم و کتیبه کوفی آن در زمره آثار و مقبره های مهم تاریخی ایران در قرن پنجم هجری قمری و دوران سلجوقیان بشمار می رود و سنگ و گچ از مصالحی است که غالبا بناهای ساسانی با آن بنا شده که در این بنا نیز از مصالح اصلی به شمار می‌روند.

مصالح ساختمانی بنا سنگهای طبیعی کوهستان و ساروج است، این بنای جالب برفراز صخره های طبیعی کوهستان بنا شده و به همین جهت با وجود زلزله های پی درپی که درابرکوه به وقوع پیوست کوچکترین خللی در ارکان آن بوجود نیامد.

یک مدخل درضلع شمالی گنبد قرار دارد که بر سرداب زیرین مقبره راه دارد و دراین بنا سه ردیف مقرنس زیر پایه گنبد و دو رشته کتیبه به خط کوفی بنائی از آجر برجسته که یکی زیرمقرنس ها و دیگری بر بالای ورودی قرارگرفته است.

این بنا یکی از سالم ترین گنبدهای دوره سلجوقی و از نفایس هنر ایران که بر روی تپه ای مشرف به جاده و شهر ابرکوه قرار گرفته است و درپای گلوی گنبد هم کتیبه ای به خط کوفی بنائی دیده می شود که حروف آن را با آجر تراشیده و در داخل متن کتیبه کار گذاشته اند.

در داخل گنبد سرداب وسیعی دیده می شود که مدخل ورودی آن نیز در داخل گنبد قرار دارد که مقبره مدفن عمیدالدین شمس الدوله نوه نصربن حسن بن فیروزان دیلمی است که در دوره حکومت سلجوقیان به حکومت ابرکوه منسوب شده است و از نظر طرح بنای مذکور شبیه بناهای قرون سوم و چهارم هجری شمال ایران است که بوسیله عمید الدین شمس الدوله بنا شده است و از دودمان دیلمیان است.

در داخل گنبد سرداب وسیعی دیده می شود که مدخل ورودی آن نیز در داخل گنبد قرار دارد که مقبره مدفن عمیدالدین شمس الدوله نوه نصربن حسن بن فیروزان دیلمی است که در دوره حکومت سلجوقیان به حکومت ابرکوه منسوب شده است.

ابرکوه به عنوان یکی از ۱۴ شهر نمونه گردشگری کشور بوده، دارای بیش از ۴۰۰ اثرتاریخی ، هفت اثر ناملموس، سه اثر طبیعی ، دو موزه شامل موزه مردم شناسی (خانه صولت) و موزه عبرت (خانه حسینیان) می باشد که تا کنون تعداد ۱۴۸ اثرآن ازجمله موسیقی مراسم محرم ابرکوه به ثبت آثار ملی ایران رسیده است .

مرکز شهرستان ۶۰ هزار نفر ابرکوه در ۱۴۰ کیلومتری جنوب غربی شهر یزد و در مسیر جاده اصلی یزد - شیراز قرار دارد و فاصله این شهر تا شیراز ۳۰۰ کیلومتر و تا اصفهان ۲۸۰ کیلومتر است.

منبع: ایرنا