کشف «سازۀ چوبی نیم میلیون ساله» که انسانهای شبیه ما آن را نساختهاند
باستانشناسان در محوطه باستانی آبشار کالامبو در زامبیا، سازهای چوبی کشف کردهاند که دستکم ۴۷۶ هزار سال قدمت دارد؛ یعنی بیش از ۱۵۰ هزار سال پیش از ظهور «انسان خردمند» یا «هوموساپینس». این کشف، قدیمیترین مدرک شناختهشده از استفادۀ «انسانهای منقرضشده» از چوب برای ساخت یک سازه به شمار میرود و نگاه دانشمندان را به تواناییهای فنی و ذهنی آن گونههای انسانی دگرگون کرده است.
فرادید| پژوهشگران معتقدند انسانهای باستانی که پیش از انسانهای امروزی بر روی سیارۀ زمین زندگی میکردند، در این محل، تنههای بزرگ درخت را با ابزارهای سنگی تراشیده و با دقت به یکدیگر متصل کردهاند تا سازهای مستحکم ایجاد کنند؛ سازهای که احتمال میرود پایه یک سکو، گذرگاه یا محل کار مرتفع بوده باشد.
به گزارش فرادید؛ هرچند کاربرد دقیق آن هنوز مشخص نیست، اما آثار برش روی چوبها نشان میدهد که سازندگان، تنهها را آگاهانه شکل دادهاند تا کاملاً در هم قفل شوند. این قدیمیترین مدرک شناختهشده از اتصال هدفمند الوارهای چوبی به یکدیگر است؛ در حالی که پیش از این، شواهد استفاده انسانهای اولیه از چوب عمدتاً به ساخت نیزه، چوبدستی یا استفاده از آتش محدود میشد.
چوب معمولاً در محوطههای باستانی دوام نمیآورد و طی هزاران سال تجزیه میشود، اما شرایط استثنایی آبشار کالامبو باعث حفظ این بقایای ارزشمند شده است. سطح دائماً بالای آب، چوبها را از تماس با اکسیژن و عوامل تجزیهکننده محافظت کرده و امکان بقای آنها را برای صدها هزار سال فراهم آورده است.
این کشف، برداشت رایج از زندگی انسانهای عصر سنگ را نیز به چالش میکشد. تاکنون تصور میشد انسانهای آن دوران همواره در حال جابهجایی بودهاند و سرمایهگذاری چندانی برای تغییر محیط زندگی خود انجام نمیدادند. اما شواهد کالامبو نشان میدهد ساکنان این منطقه به منابع پایدار آب، جنگل و غذا دسترسی داشتهاند و آنقدر در این محل مانده یا بارها به آن بازگشتهاند که پروژهای ساختمانی را اجرا کنند؛ پروژهای که به برنامهریزی، ابزار مناسب و نیروی بدنی قابل توجه نیاز داشته است.
به گفته لری بارهام، یکی از نویسندگان پژوهش، این کشف نگاه او را به نیاکان انسان کاملاً تغییر داده است: «برچسب عصر سنگ را کنار بگذارید و ببینید این انسانها چه کردهاند؛ آنها با استفاده از چوب، چیزی بزرگ و کاملاً جدید ساختند. از هوش، تخیل و مهارت خود بهره گرفتند تا سازهای بیافرینند که پیش از آن وجود نداشت».
چوبی بسیار کهن و معمایی
قدمت این چوبها آنقدر زیاد بود که امکان تعیین سن آنها با روش رایج رادیوکربن وجود نداشت. به همین دلیل پژوهشگران دانشگاه لیورپول و دانشگاه ابریستویث از روش تاریخگذاری لومینسانس استفاده کردند؛ روشی که با اندازهگیری آخرین زمانی که دانههای معدنی موجود در ماسههای اطراف در معرض نور خورشید قرار گرفتهاند، سن لایههای باستانی را تعیین میکند.
این فناوری امکان بررسی دورههایی بسیار دورتر از محدوده روش رادیوکربن را فراهم میکند و پنجرهای تازه به روند تکامل انسان میگشاید. جف دولر، یکی از پژوهشگران پروژه، با استفاده از این روش سن سازه چوبی را ۴۷۶ هزار سال برآورد کرد. علاوه بر آن، چهار ابزار چوبی دیگر از همین منطقه، از جمله یک گوه چوبی، نیز تاریخگذاری شدند که قدمت آنها حدود ۳۲۴ هزار سال برآورد شد.
سازندگان چه کسانی بودند؟
پژوهشگران هنوز نمیدانند کدام گونه از انسانهای اولیه این سازه و ابزارها را ساختهاند، اما تقریباً مطمئن هستند که سازندگان آن انسان خردمند نبودهاند. قدیمیترین بقایای پذیرفتهشده از گونه ما در جبل ایرهود مراکش کشف شده و حدود ۳۱۵ هزار سال قدمت دارد؛ یعنی بیش از ۱۵۰ هزار سال جوانتر از سازه کالامبو.
به گفته جف دولر، انسانهایی که این سازه را ساختهاند، باید از تواناییهای شناختی پیشرفتهای برخوردار بوده باشند. در آن دوره گونههای مختلفی از انسانتباران در آفریقا زندگی میکردند، اما متأسفانه در کنار الوارها هیچ فسیلی یافت نشده است که هویت سازندگان را مشخص کند. با این حال، همین سازه نشان میدهد آنها قادر بودهاند مصالح مناسب را انتخاب کنند، تنههای بزرگ درخت را شکل دهند و راهحلی عملی برای اتصال آنها به یکدیگر بیابند.
آغاز تصویری تازه از «عصر چوب»
کشف کالامبو زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در کنار یافتههای جدید دیگر قرار گیرد. شواهد تازه نشان میدهد مهارتهای پیشرفته در کار با چوب، رویدادی استثنایی نبوده، بلکه احتمالاً بخش مهمی از فناوری انسانهای اولیه را تشکیل میداده است؛ فناوریای که بیشتر آثار آن به دلیل پوسیدگی طبیعی از میان رفته است.
محل کشف سازۀ چوبی
در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران از کشف ۳۵ ابزار چوبی در محوطه گانتانگچینگ در جنوبغرب چین خبر دادند. این مجموعه که بین ۳۶۱ هزار تا ۲۵۰ هزار سال قدمت دارد، شامل چوبهای حفاری و ابزارهای نوکتیز کوچک بود. آثار فرسایش روی این ابزارها و بقایای گیاهی نشان میدهد از برخی از آنها برای بیرون آوردن ریشهها، غدههای خوراکی و دیگر مواد غذایی زیرزمینی استفاده میشده است. این کشف نخستین شواهد قابل توجه از یک سنت ساخت ابزارهای چوبی در شرق آسیا به شمار میرود.
یک سال بعد، در ۲۰۲۶، باستانشناسان دو ابزار چوبی دیگر را در محوطه باستانی ماراتوسا ۱ در یونان توصیف کردند که حدود ۴۳۰ هزار سال قدمت دارند و قدیمیترین ابزارهای چوبی دستی شناختهشده محسوب میشوند. یکی از آنها از بخشی از تنه درخت توسکا ساخته شده و احتمالاً برای کندن زمین یا جدا کردن پوست درخت به کار میرفته است، اما کاربرد ابزار کوچکتر هنوز مشخص نیست.
با وجود اهمیت این یافتهها، هیچیک جایگاه کالامبو را تغییر ندادهاند. ابزارهای یونان و چین، وسایل دستی هستند، اما الوارهای بههممتصلشده کالامبو همچنان قدیمیترین شواهد شناختهشده از استفاده انسان برای ساخت یک سازه چوبی به شمار میروند. در کنار هم، این کشفیات نشان میدهند که ابزارهای سنگی تنها بخشی از دنیای فناوری انسانهای اولیه را بازتاب میدهند. شاید آنچه ما «عصر سنگ» مینامیم، در واقع همزمان «عصر چوب» نیز بوده است؛ عصری که بیشتر آثارش در گذر زمان از بین رفتهاند.
