تصاویر| بانوی ستاره‌شناسی که «سحابی سر اسب» را کشف کرد

«ویلیامینا فلمینگ» بانوی ستاره‌شناس اسکاتلندی بود که در طول دوران حرفه‌ای خود به توسعه یک سیستم نام‌گذاری مشترک برای ستاره‌ها کمک کرد و هزاران ستاره و سایر پدیده‌های نجومی را فهرست‌بندی کرد. فلمینگ به ویژه به خاطر کشف «سحابی سر اسب» شناخته می‌شود.

امروز ۱۵ مه زادروز زنی است که گام‌های مهمی را در ستاره‌شناسی برداشت و برای تثبیت جایگاه زنان در این حوزه تلاش‌های بسیاری کرد.

به نقل از بی‌بی‌سی، «ویلیامینا پاتون استیونز فلمینگ»(Williamina Paton Stevens Fleming) در ۱۵ مه ۱۸۵۷ در شهر داندی اسکاتلند به دنیا آمد. او در ۱۴ سالگی مدرسه را ترک کرد و آموزگار شد.

ویلیامینا در سال ۱۸۷۷ با «جیمز اور فلمینگ»(James Orr Fleming) حسابدار اهل داندی ازدواج کرد. این زوج صاحب یک پسر به نام «ادوارد»(Edward) شدند. پس از این که ویلیامینا و همسرش در سال ۱۸۷۸ به آمریکا نقل مکان کردند، او باردار شد و سپس شوهرش او را ترک کرد. بنابراین، ویلیامینا مجبور شد برای حمایت از خود و فرزندش شغلی پیدا کند.

او به عنوان خدمتکار برای پروفسور «ادوارد چارلز پیکرینگ»(Edward Charles Pickering) ستاره‌شناس و فیزیکدان آمریکایی مشغول به کار شد. پیکرینگ در آن زمان مدیر «رصدخانه کالج هاروارد» در نزدیکی بوستون بود که از آن برای نقشه‌برداری از موقعیت ستاره‌ها استفاده می.شد.

کمتر از دو سال بعد، پیکرینگ به ویلیامینا شغل جدیدی پیشنهاد داد و درخواست کرد تا به او در کار نقشه‌برداری از ستاره‌ها کمک کند. شغل جدید ویلیامینا در واقع کار یک رایانه بود. او مجبور بود عکس‌های گرفته‌شده از ستاره‌های بسیار دور را بررسی کند و راهی برای سازماندهی اطلاعات بیابد. ویلیامینا روشی را برای طبقه‌بندی ستاره‌ها براساس روشنایی و اندازه آنها ارائه داد. این روش هنوز هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. او نزدیک به ۴۰۰ ستاره و اجرام دیگر را در فضا کشف کرد.

ویلیامینا روشی را برای طبقه‌بندی ستاره‌ها براساس روشنایی و اندازه آنها ارائه داد که هنوز هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیستم ابداع‌شده توسط ویلیامینا به ستاره‌ها براساس میزان هیدروژن قابل مشاهده در طیف آنها، یک حرف اختصاص می‌داد.به نقل از ساینتیفیک ویمن، سیستم ابداع‌شده توسط ویلیامینا به ستاره‌ها براساس میزان هیدروژن قابل مشاهده در طیف آنها، یک حرف اختصاص می‌داد.

ستاره‌هایی که به عنوان A طبقه‌بندی می‌شدند، بیشترین هیدروژن را داشتند و ستاره‌های B به بعد از هیدروژن کمتری برخوردار بودند. بعدها، «آنی جامپ کنون»(Annie Jump Cannon) این کار را بهبود بخشید و یک سیستم طبقه‌بندی ساده‌تر را براساس دما ایجاد کرد.

ویلیامینا در فهرست‌بندی ستاره‌ها که به عنوان «فهرست هنری دراپر»(Henry Draper Catalogue) منتشر شد، مشارکت داشت. ویلیامینا طی ۹ سال بیش از ۱۰ هزار ستاره را فهرست‌بندی کرد. او در طول کار خود ۵۹ سحابی گازی، بیش از ۳۱۰ ستاره متغیر و ۱۰ نواختر را کشف کرد. ویلیامینا در سال ۱۹۰۷ فهرستی را از ۲۲۲ ستاره متغیری که کشف کرده بود، منتشر کرد.

معروف‌ترین کشف ویلیامینا «سحابی سر اسب»(Horsehead Nebula) بود که ابری از گاز است و شباهت بسیاری به سر اسب دارد. ویلیامینا در سال ۱۸۸۸ سحابی سر اسب را کشف کرد و این سحابی روشن را که بعداً با نام «IC 434» شناخته شد، دارای یک فرورفتگی نیم‌دایره‌ای به قطر پنج دقیقه در ۳۰ دقیقه جنوب ستاره «زتا شکارچی»(Zeta Orionis) توصیف کرد.

سحابی سر اسب

به نظر می‌رسد همه مقاله‌ها و کتاب‌های بعدی، اعتبار ویلیامینا و «ویلیام هنری پیکرینگ»(William Henry Pickering) برادر ادوارد پیکرینگ را انکار می‌کنند، زیرا «جان لوئیس امیل درایر»(John Louis Emil Dreyer) ستاره‌شناس و زندگی‌نامه‌نویس اهل دانمارک و گردآورنده «Index Catalogue»، ، نام ویلیامینا را از فهرست اجرامی که در آن زمان در رصدخانه هاروارد کشف شده بودند، حذف کرد و همه آنها را صرفاً به پیکرینگ نسبت داد که بیشتر خوانندگان، آن را به معنای ادوارد پیکرینگ مدیر رصدخانه کالج هاروارد دانستند.

با انتشار دومین فهرست توسط درایر در سال ۱۹۰۸، فلمینگ و دیگران در هاروارد به اندازه کافی مشهور بودند که اعتبار مناسبی برای کشف اجرام بعدی دریافت کنند، اما نه برای سحابی سر اسب که یکی از مشاهدات اولیه ویلیامینا بود. ویلیامینا بعدا مسئول ده‌ها زن استخدام‌شده برای انجام طبقه‌بندی‌های ریاضی شد و نشریات رصدخانه را ویرایش کرد.

ویلیامینا در طول ۳۰ سال فعالیتش در رصدخانه کالج هاروارد، بر گروه «زنان رایانه نجومی» هاروارد نظارت داشت و آنها را راهنمایی کرد.ویلیامینا در سال ۱۸۹۹ عنوان متصدی عکس‌های نجومی را دریافت کرد. او در سال ۱۹۰۶ به عضویت افتخاری «انجمن سلطنتی نجوم لندن» درآمد و اولین زن آمریکایی بود که برای این مقام انتخاب می‌شد. کمی بعد، او به عنوان عضو افتخاری نجوم «کالج ولزلی»(Wellesley College) منصوب شد.

کمی پیش از مرگ ویلیامینا، «انجمن نجوم مکزیک» به خاطر کشف ستاره‌های جدید، مدال «گوادالوپه آلمندارو»(Guadalupe Almendaro) را به او اهدا کرد. ویلیامینا کتاب‌های «بررسی عکاسی از ستاره‌های متغیر» را در سال ۱۹۰۷ و «طیف‌ها و قدرهای عکاسی از ستاره در مناطق استاندارد» را در سال ۱۹۱۱ منتشر کرد.

به نقل از بی‌بی‌سی، ویلیامینا یکی از شناخته‌شده‌ترین زنان ستاره‌شناس زمان خود بود که برای ارتقای مشاغل زنان در حوزه علم تلاش می‌کرد. او معتقد بود که اگر به زنان آموزش‌های مشابه مردان داده شود، می‌توانند به همان خوبی کار کنند.

ویلیامینا در طول ۳۰ سال فعالیتش در رصدخانه کالج هاروارد، بر گروه «زنان رایانه نجومی» هاروارد نظارت داشت و آنها را راهنمایی کرد. این اصطلاح برای زنان ستاره‌شناس، دستیاران، اعضای خانواده و داوطلبانی به کار می‌رود که در بخش جمع‌آوری صفحات عکس در رصدخانه کار می‌کردند. این زنان دستاوردهای مهمی را در حوزه نجوم داشتند.

زنان رایانه نجومی هاروارد

ویلیامینا در مرکز عکس و ادوارد پیکرینگ در سمت چپ

ویلیامینا در دفتر کار

به نقل از هاروارد مگزین، ویلیامینا در مقاله سال ۱۸۹۳ خود با عنوان «زمینه‌ای برای کار زنان در نجوم» که در مجله «Astronomy & Astrophysics» به چاپ رسید، نوشت: «اگرچه نمی‌توانیم ادعا کنیم که زن در همه چیز با مرد برابر است، اما در بسیاری از موارد صبر، پشتکار و روش زن، او را بر مرد برتری می‌دهد.»

ویلیامینا در این مقاله، اختلاف حقوق بین دو جنسیت را نیز به چالش کشید. دستمزد پایه برای زنان گروه رایانه هاروارد ساعتی ۲۵ سنت بود که بسیار کمتر از مردان تازه‌کار بود. ویلیامینا در یادداشتی که پس از مواجهه با پیکرینگ در دفتر خاطرات خود نوشت، بیان کرد: «بلافاصله به من گفته شد که با توجه به حقوق زنان، حقوق بسیار خوبی دریافت می‌کنم. آیا او هرگز فکر می‌کند که من هم مانند مردان خانه‌ای برای نگهداری و خانواده‌ای برای مراقبت دارم؟ و این عصر، عصر روشنفکری محسوب می‌شود!»

کار و خانواده ویلیامینا در مقابل هم مقاومت می‌کردند. او نوشت: «زندگی خانوادگی من لزوماً با زندگی دیگر مسئولان دانشگاه متفاوت است، زیرا همه مراقبت‌های خانه‌داری علاوه بر تأمین هزینه‌های خانواده بر عهده من است. پسرم ادوارد از ارزش پول چیزی نمی‌داند یا کم می‌داند و به همین دلیل فکر می‌کند که همه چیز باید به محض تقاضا ارائه شود.» با وجود این حال، فلمینگ صرف نظر از شکایاتی که در خلوت داشت، در ملاءعام با شور و شوق زندگی می‌کرد و کارهایی را مانند میزبانی مهمانی‌های شام، حضور در تئاتر و تشویق بازی‌های فوتبال هاروارد انجام می‌داد.

ویلیامینا در ۲۱ مه ۱۹۱۱ بر اثر ابتلا به ذات‌الریه در بوستون درگذشت.

منبع: ایسنا