این ذوق غیر عادی و عجیب ایرانیان

آنگونه که منابع تاریخی روایت میکنند، شکار از پدیدههایی است که در سدههای گذشته بسیار در میان ایرانیان رواج داشته است. این موضوع از دیدگان جستوجوگر جهانگردان و اروپاییانی که به ایران آمدهاند، پنهان نمانده است. در واقع با بررسی منابع سفرنامهای میتوان به تصویری روشن از این وضعیت دست یافت.
آبراهام ویلیامز جکسن که در اواخر دوره قاجار به ایران سفر کرده است در سفرنامهاش «ایران در گذشته و حال» بر این مساله تاکید میکند «شکار از سرگرمیهای مورد توجه شاهنشاهان ایران از... بوده است». ارنست اورسل در «سفرنامه قفقاز و ایران» ماجرای یک گیلانی را روایت میکند که شکارگاههای آن منطقه را برای وی توصیف کرده است «برای اینکه ما را بیشتر به ماندن تشویق کند، از شکارگاههای حولوحوش تعریف کرد. به گفتهی او هر نوع شکار در جنگلهای اطراف این منطقه پیدا میشود: گراز، یوزپلنگ، خرس، تشی، گوزن، گرگ و حیوانهای وحشی دیگر. اما نسل فیل- البته به قول او- به دست رستم از این جنگلها کنده شده، در عوض ببر که برای گلهی گوسفندان آفت بزرگی است- در این طرفها چندان زیاد است که حتی بعضی از روزهای زمستان تا نزدیکی چاپارخانه میآید. و به ما وعده داد هر قدر دلمان بخواهد میتوانیم قرقاول و گیلانشاه شکار کنیم».
علاقه شاهان ایرانی بر شکار بر کسی پوشیده نبوده است. بررسی منابع اما بیانگر این است که مردم عادی نیز به این تفریح بسیار تمایل نشان میدادهاند. ادوارد یاکوب پولاک در سفرنامهاش «ایران و ایرانیان» در اینباره مینویسد «شکار در سراسر مملکت برای همه کس مجاز است به استثنای شکارگاههای سلطنتی که در مجاورت پایتخت است و تحت حفاظت شکاربانان قرار دارد و این شکاربانان فقط در قبال گرفتن رشوه شکارچیها را بدان مناطق راه میدهند. منتها در این دشتهای پهناور که از اطراف با کوههای مرتفع محاصره شده، با این جمعیت اندک مملکت و این اسلحه ناچیز به رغم وجود آزادی کامل صید، باز شکار نسبتا زیاد است، بخصوص که قدری از پایتخت دور شده باشیم».
پیترو دلاواله، بازرگان ونیزی که در دوره شاه عباس یکم صفوی به ایران آمده است، از «ذوق غیر عادی و عجیب ایرانیان» یاد میکند که البته «هیچیک از آنها از این جهت به پای شاه نمیرسند».
او در اصطبل شاه که دور از قصر سلطنتی بوده یک مناره دیده است که «از صدر تا ذیل آن از کله بزهای کوهی و حیوانات وحشی دیگری ترکیب شده، که یک شاه یا یکی از خویشان او که سازنده منار بوده است؛ در یک وهله شکار، همه آنها را زده است ... این منار بلند است و کلّهها یکی در کنار دیگری قرار گرفته و تعداد آنها به چندین هزار میرسد».
باز در جایی دیگر به شکار شاهانه گیلان اشاره میکند که «از هشت تا ده هزار حیوان وحشی از قبیل بزکوهی و گوزن و گراز و خرس را کشتهاند و تازه تعداد آهوهای شکارشده، وارد این محاسبه نیست». این که شکار، در دورههایی از تاریخ به شیوههای غیر عادی در میان مردمان برخی کشورها رواج گسترده داشته، از آنرو مهم به نظر میآید که در همان دورهها مردمان سرزمینهایی نیز بودهاند که از این رفتار خود را برکنار میداشتهاند. هندیها در زمره همینها به شمار میآیند که دلاواله در دوره صفوی به این مساله اشاره میکند «تشریفات مذهبی هندیها مختلف است و کسانی که به معتقدات مذهبی خود پایبند هستند، نه تنها هیچ جانداری را به هلاکت نمیرسانند، بلکه حتی کشتن حشرات کثیف و آزاردهندهای از قبیل شپش و غیره را نیز گناهی عظیم میشمرند و برعکس، آزادی حیوانات و نجات زندگی آنان را عملی بسیار پسندیده میدانند و غالبا پرندگانی را که در قفس هستند، یا آنها را زنده شکار کردهاند، به قیمتهای گزاف میخرند و به آنها آزادی میبخشند».