خطر در کمینِ محوطه‌های باستانی در همسایگی تخت سلیمان

15 محوطه و تپه تاریخی ارزشمند در محدوده و نزدیکی محوطه جهانی تخت‌سلیمان زیر تیغ معدن‌کاوی درمعرض نابودی قرار گرفته‌اند. از این تعداد محوطه و تپه تاریخی دست‌کم ۸ محوطه در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

با این حال، نه اعتراض اهالی و فعالان میراث‌فرهنگی آذربایجان‌غربی به‌جایی رسیده، نه نامه مخالفت مدیرکل میراث‌فرهنگی استان به سازمان صمت، دادستان و مسئولان حقوقی آذربایجان غربی. مدیرکل میراث‌فرهنگی آذربایجان غربی در نامه به مسئولان استان تاکید کرده که فعالیت معادن تکاب آسیب شدید به آثار و محوطه‌های ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور وارد می‌کند.

۱۵ تپه و محوطه تاریخی درست در محدوده و نزدیکی محوطه جهانی تخت‌سلیمان به‌دلیل پیشروی و فعالیت‌های غیرقابل توقف معدون‌کاوی در معرض نابودی قرار گرفته و پیشتر نیز، معدن «قزل قشلاق» در تکاب، کوه تاریخی «سنگر» را که در ۵ کیلومتری تخت‌سلیمان و در نزدیکی همین محوطه باستانی قرار گرفته است، دچار تخریب جدی کرده بود. 

فعالان و دوستداران میراث‌فرهنگی آذربایجان غربی هشدار می‌دهند که درصورت تداوم فعالیت معدنکاوی، آن هم به‌رغم دستور دادستان مبنی بر توقف معدن کاوی، بخش مهمی از مواریث ملی و طبیعی این منطقه برای همیشه نابود خواهد شد. 

«شوذب محمدی» فعال میراث‌فرهنگی که نزدیک به دو دهه است با انتقاد از اقدامات غیرقانونی معدن روستای «قزل قشلاق» تیکان تپه (تکاب)، به خبرنگار ایلنا گفت: در تکاب و در محدوده روستای قزل قشلاق و کوه سنگر که فاصله‌ای کمتر از ۵ کیلومتر با اثر جهانی تخت‌سلیمان دارد، آثار و محوطه‌های تاریخی گسترده‌ای وجود دارد که هم‌اکنون زیرتیغ معادن واقع شده در این محدوده در حال از بین رفتن هستند. معادنی که با مجوز و بدون مجوز درحال فعالیت هستند. 

او گفت: کوه سنگر روستای قزل قشلاق ثبت ملی شده است اما فعالیت معدن‌کاوی نه‌تنها این کوه تاریخی را که دیگر محوطه‌های اطراف کوه سنگر را تبدیل به تخریب‌گاه محوطه‌های تاریخی کرده است. به‌طوری که چندی پیش تپه‌ای که رئیس اداره میراث‌فرهنگی تکاب، ارزش تاریخی آن را تایید کرده بود، به فاصله آنکه این تپه توسط رئیس اداره میراث‌فرهنگی برای ثبت در فهرست ملی افزوده شود به‌یکباره محو و تخریب شد.

معدن‌کاوها به حکم قضایی تمکین نمی‌کنند

محمدی گفت: با وجود شکایت‌های صورت گرفته؛ آقای عتباتی (رئیس دادگستری استان آذربایجان غربی) دستور توقف فعالیت‌های معدن کاوی را داده است، اما همچنان فعالیت معدنی ادامه دارد. این درحالی است که ۹ شهریورماه ۱۴۰۴ نیز جعفر حضرتی (دادستان تکاب) دستور به توقف ادامه فعالیت‌های معدن به دلیل‌عدم رعایت حریم قبرستان روستای قزل قشلاق، رعایت نکردن حریم ۵۰۰ متری روستا و دپو زباله و لاشه سنگ داده بود. اما گویا حکم دادستانی هم نتوانسته است مانع از فعالیت این معدن شود. 

کارشناسان می‌گویند؛ تپه و محوطه‌های باستانی که مجوز معدن کاوی روی آن‌ها صادر شده است، شامل «پاپاف قلعه»، «یولقون آغاج»، «اسکندری والایی»، «گوله گوله»، «همپای خرابه»، «معدن قشلاق احمدآباد»، «معدن فافلو»، «برنجه»، «قزل قشلاق»، «قره بلاغ»، «قوشا بلاغ»، «چراغ یامان ساریجالو»، «مکتب‌خانه چیچکلو»، «قلعه نمای»، «تپه قبرستان سربازان عصر آهن»، «یارگلی یولقون»، «آغاج داس عقیل»، «یولقون آغاج»، «سنگ آفدره وسطی» و «پروخان زرشوران» است. 

تخریب محوطه‌های تاریخی و باستانی تکاب در حالی بدون توجه به حکم دستگاه قضایی جریان دارد که پیشتر، «جلیل حباری» رئیس اداره میراث‌فرهنگی استان آذربایجان غربی در نامه‌ای به رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی، به پیوست درخواست گروهی از اهالی روستاهای تکاب مبنی بر مخالفت با انجام فعالیت‌های معدنی در محدوده روستاهای «برنجه»، «قزل قشلاق»، «قاقلو» و… آثار و بناهای ارزشمند از جمله «زندان برنجه»، «قرمز تپه»، «سنگر قزل قشلاق»، «قبرستان هزاره اول قبل از میلاد»، «قالاباغی»، «آغ داغ» و غیره… در آن واقع شده‌اند، مخالفت کرده و خواستار ابطال مجوزهای صادر شده برای معدنکاوی در این مناطق شده است. 

جباری در این نامه با اعلام مخالفت اداره کل میراث‌فرهنگی میراث‌فرهنگی آذربایجان غربی تاکید کرده بود: «از نظر این اداره کل محدوده‌های دارای ارزش تاریخی و جاذبه طبیعی فراوانی در این منطقه وجود دارند که فعالیت معادن حتی در حد کرگیری _ مغزه‌گیری از بتن تقویت شده _ نیز آسیب شدید و جبران‌ناپذیر به این آثار تاریخی وارد می‌کند و از همین رو، درخواست می‌شود با توجه به مکاتبات متعدد قبلی دستورات لازم درخصوص توقف کامل هرگونه عملیات معدنی احتمالی موجود در محل اشاره شده صادر فرمایید.»

از ۷۰ معدن تکاب ۷ معدن در آثار و محوطه‌های تاریخی فعالیت می‌کنند

داوود فرازی (معاون میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی) نیز  در خصوص عدم تمکین معدن‌کاوها به دستورات قضایی و تداوم تخریب در محوطه های تاریخی گفت: معادن در حوزه صنعت به دلیل ایجاد اشتغال وجهه قابل قبول دارند اما اینکه فعالیت‌های معدنکاوی آثار تاریخی و میراث فرهنگی کشور را تخریب کنند، اقدام موجهی نیست.

فرازی با اعلام اینکه برخی مسئولین استانی در آذربایجان غربی معتقدند معادن باید کار کنند و در این دیدگاه میراث فرهنگی در درجه دوم توجه قرار گرفته است، به وجود پرونده‌های قضایی متعدد علیه معدنکاوی در محوطه‌های تاریخی در تکاب و سلماس و شهرستان‌های آذربایجان غربی اشاره کرد و گفت: میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی در پیگیری پرونده‌های قضایی توانسته جلوی فعالیت برخی از معادن در محوطه‌های تاریخی را متوقف کند. 

او درخصوص معادن فعال در شهرستان تکاب نیز اعلام کرد: وزارت صنعت و معدن پیش از صدور پروانه اکتشاف معدن باید از وزارت میراث فرهنگی استعلام کند، اما متاسفانه این اتفاق نیفتاده و معادنی واگذار شده که حین عملیات با آثار تاریخی هم برخورد کرده‌اند و کارشان را هم تعطیل نکرده اند. 

معاون میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی با اعلام اینکه تخلفات معادن در حوزه میراث فرهنگی در شهرستان تکاب بسیار بیشتر از سایر شهرستان‌های این استان است، گفت: تکاب نزدیک به ۷۰ معدن فعال دارد که ۷ معدن در محوطه‌های باستانی و تاریخی در حال فعالیت هستند. 

او افزود: معادنی که در حریم تخت سلیمان و روستاهایی که دارای تپه‌های تاریخی هستند با خطر بیشتری مواجه شده اند. 

فرازی گفت: وزارت صمت در برخی معادن ۴۰۰ هکتار را در اختیار معدنکاوها قرار داده است درحالیکه کار اصلی آن‌ها در ۴ هکتار انجام می‌شود و باقی عرصه‌ها برای معدن کاوها می‌ماند که بعدتر راهسازی در آن انجام می‌دهند و به آثار تاریخی می‌رسند و محوطه‌های تاریخی را تخریب می‌کنند. 

معاون میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی با اعلام اینکه تپه در شرف ثبت ملی تکاب در فعالیت‌های معدن کاوی بطور کامل نابود نشده است، اعلام کرد: فعالیت معدن کاوی در دامنه این اثر صورت گرفته است. البته فعالیت‌ها در بخشی از تپه‌های تاریخی انجام شده که منجر به آسیب به بخشی از تپه‌های تاریخی و باستانی تکاب شده اما این گونه نبوده که تپه‌های باستانی بطور کامل نابود شده باشند.

محوطه‌های باستانی تکاب زیر چرخ لودرها رفته‌اند

فیروز رحمانی (فعال میراث‌فرهنگی در آذربایجان غربی) نیز به ایلنا گفت: معدن قزل‌قشلاق نزدیک به دو دهه است که در حال فعالیت است و محوطه‌های زیادی را از بین برده که یکی از آن‌ها کوه سنگر قزل‌قشلاق است، محوطه‌هایی ارزشمند که به‌جای مطالعه و پژوهش و تبدیل آن‌ها به سایت‌های علمی و گردشگری زیر چرخ لودرهای معدن تخریب شده‌اند. 

وی افزود: درحال حاضر ۴ کوه و محوطه تاریخی در داخل همین معدن قرار گرفته و معدن درحال فعالیت و پیشروی است. 

به گفته این فعال میراث فرهنگی در استان آذربایجان غربی؛ معدن درحال‌حاضر بخش زیادی از روستا و محوطه‌های قزل قشلاق را تخریب کرده و علاوه بر این محوطه‌های باستانی روستاهای برنجه نیز تخریب شده و معادن دیگر در حال نابودسازی محوطه باستانی آغ داغ هستند.

منبع: ایلنا