کشف دستکند ۲ هزار ساله در فراهان استان مرکزی + جزئیات

دستکندها همیشه از آن جهت جذاب و دیدنی هستند که در این نوع معماری هیچ مصالحی برای تولید فضا استفاده نمی‌شود و در واقع با ایجاد فضاهای پر و خالی در بستر کوه و سنگ این نوع معماری شکل می‌گیرد. پاسخگویی به نیازهای اقلیمی بشر، مهم‌ترین علت شکل‌گیری دستکندها بوده‌است که محدود به شهر یا منطقه خاصی در ایران نیست. با انجام کاوش‌های باستان‌شناسی در جدیدترین دستکند کشور در شهرستان فراهان و ساماندهی‌آن به زودی، این دستکند به یکی دیگر از نقاط گردشگری استان مرکزی تبدیل می‌شود.

همسایه با منطقه تاریخی خنجین

 دستکندها در گوشه و کنار کشور دیده می‌شوند، اما برخی به دلیل معماری، قدمت یا ویژگی خاص دیگری جذاب‌ترند. دستکند شهرستان فراهان را به دلیل قدمت باید در فهرست اعجاب‌انگیزها دانست.

سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مرکزی در این باره  می‌گوید: «برای نخستین بار است که در استان مرکزی، دستکند با قدمت دوره ساسانی کشف می‌شود. این دستکند در شهرستان فراهان و در نزدیکی خنجین، شناسایی و ۱۴ دی در شورای ثبت ملی کشور ثبت ملی شده است.»

حسین محمودی در توضیح بیشتر درباره ویژگی‌های دستکند شهر فراهان می‌افزاید: «این دستکند در نزدیکی شهر خنجین واقع و در نزدیکی یک تپه تاریخی که یافته‌هایی از دوره ساسانی در خود دستکند مشاهده شده است و یافته‌هایی از دوران بعد از اسلام نیز در آن دیده می‌شود.»

یک حساب سرانگشتی می‌گوید که قدمت دستکند به عهد ساسانی می‌رسد، یعنی قرن هشتم میلادی و بیش از ۲هزار سال قدمت دارد. نگاهی به منطقه خنجین نیز با دلایل و شواهد بسیاری نشان می‌دهد که خنجین قدمتی هزاران ساله دارد و شکل‌گیری آن به دوران دوم زمین‌شناسی برمی‌گردد و در نزدیکی سد بزرگ خاکی خنجین فسیل‌های دریایی متعلق به ۶۵ تا ۱۰۰ میلیون سال قبل یافت شده‌است.

تالارهای داخل دستکند

علاوه بر قدمت این دستکند، معماری‌ آن نیز شگفت‌انگیز است. سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی با اشاره به اینکه دستکند ۴ هکتار وسعت دارد، درباره ویژگی‌های معماری آن ادامه می‌دهد: «معمای این دستکند راه‌روهایی است که به فضاهای بزرگ و تالار ختم می‌شود. ابعاد برخی از تالارهای دستکند بسیار بزرگ است و حدود ۱۵متر در ۴ متر وسعت دارد. ارتفاع فضای این دستکند حدودا بیش از ۲ متر است. این دستکند شبیه دستکندهای سامن در همدان است، اما با دستکندهای تفرش تفاوت دارد. دستکند تفرش حالت دفاعی امنیتی دارد.»

حسین محمودی از برنامه پیش‌رو برای بهره‌برداری از دستکند و بازدید گردشگران نیز می‌گوید و توضیح می‌دهد: «به دنبال اخذ مجوز برای کاوش و ساماندهی هستیم و با همکاری شهرداری خنجین مقدمات بهره‌برداری را فراهم کنیم.»

بزرگترین دستکند خاورمیانه در تفرش

در استان مرکزی پیش از این نیز، دستکند یا شهرزیرزمینی تفرش نیز از سال ۱۳۹۸ از سوی گروه باستان‌شناسی دانشگاه نیشابور مورد کاوش قرار گرفته است. دستکند تفرش نیز در فهرست آثار ملی ثبت شده و کاوش‌ها هنوز به پایان نرسیده‌است. براساس داده‌های باستان‌شناسان، این محوطه با ۱۵۰ هکتار وسعت، وسیع‌ترین محوطه دستکند ایران و یکی از وسیع‌ترین محوطه‌های زیرزمینی در خاورمیانه و دنیای باستان‌شناسی است و قدمت آن به دوران سلجوقی می‌رسد.

حسین محمودی، سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی در این باره نیز می‌گوید: «کاوش فاز جدید شهر دستکند و زیرزمینی تفرش هم شروع شده و تا قبل از پایان سال ۱۴۰۴، ساماندهی دستکند انجام خواهد شد تا شرایط برای حضور گردشگر مهیا شود.» یکی دیگر از دستکندهای استان مرکزی دستکند تپه «قلعه رباط آغاج» مربوط به سده‌های میانۀ دوران‌های تاریخی پس از اسلام است که در شهرستان خمین واقع شده.

دستکندهای زیر زمینی در ایران

به دنبال دیگر دستکندهای کشور باید به استان همدان سفر کنیم. دستکند زیرزمینی ارزانفود در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب شهر همدان و دو کیلومتری جنوب روستای ارزانفود قرار دارد که امکان بازدید گردشگران از آن فراهم است. مجموعه آثار معماری دستکند زیرزمینی سامن در شهر کوچکی به‌همین نام از توابع ملایر استان همدان قرار دارد که سال ۱۳۸۴ به‌طور اتفاقی بر اثر اقدامات عمرانی (اجرای فیبر نوری توسط شرکت مخابرات) کشف شد. غار قلعه جوق از آثار دوران پیش از اسلام از نقاط دیدنی فامنین در استان همدان و از جمله نادرترین آثار موجود در منطقه است که داخل این غار ۱۵ اتاقک به ابعاد ۲ در ۲ متر دیده می‌شود.

شهر زیرزمینی و باستانی نوش‌آباد واقع در زیر بافت کنونی شهر نوش‌آباد در هفت کیلومتری کاشان در مجموعه‌های تاریخی آب‌انبار چاله‌سی بالاده و آب‌انبار مرکزی نیز نمونه دیگری از شهر زیرزمینی است. این مجموعه، قدمتی ۱۵۰۰ ساله دارد.

شهر زیرزمینی روستای کردعلیا در غرب استان اصفهان و در عمق ۱۸ متری زمین، مربوط به دورۀ اشکانیان است که در سال ۱۳۹۵ کشف شد.

دستکند دژمنده، به‌صورت تونل زیرزمینی است که در زیر بخشی از خانه‌های روستای خویین از توابع شهرستان ایجرود و در فاصله ۶۴ کیلومتری از مرکز استان زنجان واقع شده است.

منبع: همشهری