«موزۀ ملک» کجاست و چه تاریخچهای دارد؟
کتابخانه و موزه ملی ملک با داشتن بیش از ۱۹ هزار عنوان نسخه نفیس خطی، یکی از شش مجموعه بزرگ نسخههای خطی در ایران است.
فرادید| کتابخانه موزه ملک سال ۱۳۱۶ هجری شمسی به همت مرحوم «حاج حسین آقاملک» افتتاح شد. ایشان در ۶ آبان ماه خانه پدری خود را که در بازار بینالحرمین قرار داشت، وقف آستان قدس رضوی کرد. تمامی اثاثیه منزل، کتب، هزاران نسخه خطی نفیس، نسخ چاپ سنگی، فرش، لوستر، مبلمان، تابلوهای نقاشی، مجموعههایی از تمبر، سکه، آثار لاکی و بسیاری از لوازم و تجملات شخصی آقاملک بین موقوفات قرار داشت.
ابتدا این آثار موقوفی کنار کتابخانه در معرض نمایش قرار داده شدند. در وقفنامه چنین عنوان شده که در تمامی روزها جز ایام تعطیل، کتابخانه به روی علاقهمندان باز است و مراجعهکنندگان میتوانند از آن استفاده کنند؛ این در حالیست که تنها میتوان داخل کتابخانه از کتب استفاده کرد.
آقاملک سال ۱۳۴۳ تصمیم گرفت موزهای در مجاورت کتابخانه خود احداث کند، کتابخانهای که یکی از غنیترین و ارزشمندترین کتابخانههای زمان بود. وی قصد داشت اشیای گرانبها و ارزشمند هنری و نیز تاریخی را جمعآوری کند تا محققان و پژوهشگران خارجی کتابخانه بدون مشکل و دغدغه، هنر و تمدن ایرانی را از نزدیک لمس و مشاهده کنند.
وی بارها چنین گفته بود: «اگر از سوی پدر مامور مشهد نشده بودم، موزهای ایجاد میکردم که با موزه انگلستان، برابری کند.»
آقاملک بر تصمیم و اجرایی کردن هدف خود، چنان مصمم بود که ابتدا از اهالی فن مشورت گرفت و پس از آن، اشیای مناسب موزه را جستجو و خریداری کرد. وی از سالها پیش، در سال ۱۳۲۳ تدارک گسترش این مکان ارزشمند را با وقف زمینی وسیع در «باغ ملی تهران»، برای احداث عمارت جدید کتابخانه و موزه، دیده بود. هرچند هرگز در دوران حیات ایشان، ساخت مکان جدید موزه و کتابخانه ملک، میسر نشد.
این موزه از زمان گشایش تا سال ۱۳۷۵ هجری شمسی، در خانه ملک دایر بود. سال ۱۳۶۴ پروسه ساخت بنای جدید موزه، با پیگیری و کوشش آستان قدس رضوی، در زمینی به مساحت ۶ هزار متر مربع، شروع شد. پس از ۱۱ سال در سال ۱۳۷۵ ساختمان جدید موزه، آماده و مجموعه موزه و کتابخانه ملک از منزل ملک به محل جدید در خیابان امام خمینی تهران منتقل شد.
مجموعههای کتابخانه و موزه ملی ملک
۶ مجموعه در این موزه جای گرفتهاند که میتوان به مجموعه سکه، آثار هنری، قلمدان، تمبر، فرش و مجموعه اشیای اهدای خانم ملک اشاره کرد.
مجموعه سکه
مجموعه سکه در سمت راست لابی موزه قرار دارد. با ۱۰ هزار عدد سکه از دوران لیدیه تا زمان پهلوی دوم، مدال ایرانی از قرون ۶ پیش از میلاد مسیح تا دوران حکومت پهلوی، سکههایی متعلق به یونان، جانشینان اسکندر، امپراتوری بیزانس، خلفای اسلامی و پادشاهی عثمانی، مجموعه سکه نخستین مجموعه باشکوه این موزه محسوب میشود. بسیاری از سکههای ایرانی کمیاب هستند که میتوان به سکه فتحعلیشاه در لباس ایل و سکه سلطنت ۵۰ روزهی حسینعلی میرزا اشاره کرد.
مجموعه آثار هنری
تابلوهای نقاشی برجسته و گرانبها از اساتید ایرانی همچون کمالالملک غفاری، لطفعلی صورتگر و هادی خان تجویدی و تعدادی از نقاشان اروپایی در کنار مبلمان و لوستر از آثاری هستند که در بخش غربی لابی موزه و در مجموعه آثار هنری موزه، به نمایش درآمدهاند.
مجموعه هنر لاکی
در مجموعه هنر لاکی میتوان ۸۶ قطعه قلمدان، قاب، آینه و سرچسبدان را مشاهده کرد که با نقاشی لاکی تزیین شدهاند. قدمت برخی از این آثار نزدیک به سه قرن است.
مجموعه تمبر
۱۰۰ هزار قطعه تمبر در مجموعه تمبر و در طبقه زیر همکف موزه به نمایش گذاشته شده که از نخستین تمبرهای چاپشده در ایران و سراسر جهان گرفته تا تمبرهای حال حاضر، میان آنها دیده میشود. از تمبرهای منحصربهفرد و ناب در این بخش میتوان به تمبر ویکتور امانوئل از پادشاهان ایتالیا اشاره کرد که طبق اظهارات سفیر این کشور، نمونه این تمبر در کشور ایتالیا وجود ندارد.
مجموعه فرش
در مجموعه فرش موزه که در طبقهی زیر همکف موزه قرار دارد، بیش از ۴۴ تخته قالی و قالیچه وجود دارد. در این مجموعه ارزشمند و نفیس، از نقاط مختلف کشور آثاری به نمایش گذاشته شده که هنرمندترین و ماهرترین بافندگان دو قرن گذشته، آنها را بافتهاند. از جمله این آثار کمنظیر میتوان به وجود قالیچهای با قدمتی بالغ بر ۱۶۰ سال اشاره کرد که به شهر سنندج تعلق دارد و بهطور کامل از ابریشم بافته شده است.
مجموعه بانو ملک
مجموعه بانو ملک در سال ۱۳۸۵ هجری شمسی به نیابت از «بانو عزتالملک ملک»، دختر «حاج حسین ملک»، به مجموعه موزه اهدا شده است. در این مجموعه میتوان به آثار ارزشمندی همچون تابلوهای نقاشی متعلق به دوران حکومت قاجاریان، نسخههای خطی، سرقلیان، قلمدان و آثار لاکی اشاره کرد.
مجموعه آثار خوشنویسی
قطعا یکی از زیباترین و محبوبترین بخشهای موزه، مجموعه آثار خوشنویسی است که در آن میتوان آثاری از معروفترین و بزرگترین هنرمندان خوشنویس ایرانی و اسلام را مشاهده کرد. «یاقوت مستعصمی»، «علیرضا عباسی»، «میرعماد»، «احمد نیریزی»، «درویش عبدالمجید طالقانی»، «میرزا غلامرضا اصفهانی» از جمله هنرمندانی است که آثارشان در این بخش به نمایش گذاشته شده است.
کتابخانه ملک
کتابخانه موزه ملی ملک بهعنوان یکی از ارزشمندترین و از غنیترین کتابخانههای کشور محسوب میشود. وجود ۱۹ هزار رساله خطی، این مجموعه را به یکی از ۶ گنجینه بزرگ نسخ خطی در کشور تبدیل ساخته است. ۱۶۰۰ عنوان در ۳۵۴۰ جلد، مجموعه کتابهای چاپ سنگی کتابخانه موزه ملی ملک را شامل میشود که تعدادی از آنها، مصور هستند. «طوفانالبکا»، نمونهای از کتب تصویری است که در کنار بیان واقعه کربلا، وقایع مختلفی را بهصورت کاملا ملموس به تصویر کشیده است.
در مجموعه کتب فارسی و عربی، نزدیک به ۴۵۳۰۰ عنوان در ۹۰ هزار و ۲۰۰ جلد وجود دارد که آثار نفیس و کمیابی در میان آنها یافت میشود:
- «قرآن کریم» به چاپ هامبورگ که سال ۱۶۹۴ میلادی منتشر شده
- «القانون فی الطب» به تالیف ابوعلی سینا که سال ۱۵۹۳ میلادی در رم به چاپ رسیده
- «تحریر اصولالاقلیدوس» به تالیف نصیرالدین طوسی که سال ۹۹۶ میلادی در قسطنطنیه به چاپ رسیده است.
علاوه بر این، کتابهایی به زبانهای فرانسه، انگلیسی، روسی، آلمانی، اسپانیایی، ایتالیایی، دانمارکی، لهستانی، ترکی (آذربایجانی، استانبولی)، سوئدی، رومانیایی، اردو و گرجی در این مجموعه یافت میشود. بیشتر موضوعات این منابع، ایرانشناسی و اسلامشناسی است. همچنین در این مجموعه عظیم فرهنگی و تاریخی میتوان نشریات ادواری را از مهمترین منابع کتابخانه عنوان کرد که ۸۰۰ عنوان در بیش از هفت هزار مجلد روزنامه، هفتهنامه، ماهنامه، گاهنامه، فصلنامه و سالنامه است.
در کتابخانه موزه ملی ملک، بخشی برای اسناد تاریخی در نظر گرفته شده که حدود ۶۴ هزار برگ سند در آن نگهداری میشود. احکام، فرمانها، مکتوبات اداری-دیوانی، اسناد حقوقی، مالی، مکاتبات شخصی و خصوصی، از جمله این اسناد است. رونوشت فرمان محمدعلی شاه قاجار در مورد خدماتی که به مشروطه و بسته شدن مجلس داشته، یکی از این سندهای نگهداریشده در این گنجینهی ارزشمند و گرانبهاست که قدمت آن به سال ۱۳۲۷ هجری قمری بازمیگردد.
مجموعه مواد دیداری و شنیداری
مجموعه مواد دیداری و شنیداری بخش جدیدی است که سال ۱۳۹۰ هجری شمسی در کتابخانه و موزه ملی ملک ایجاد شد. این مجموعه بیش از ۶۹۳ عنوان در ۹۷۴ نسخه لوح فشرده، کاتالوگ، پوستر و... را ذخیره کرده است.
کتابخانه دیجیتال ملک
همچنین از مهرماه سال ۱۳۸۶ هجری شمسی، بخشی به نام کتابخانه دیجیتال ملک نیز راهاندازی شده که در آن نسخههای خطی و چاپ سنگی، کتابهای عربی، فارسی، انگلیسی، فرانسه و غیره بهصورت دیجیتال در دسترس علاقهمندان قرار گرفت و تا پایان سال ۱۳۹۲ نیز تصویر تمامی آثار خطی در کتابخانه دیجیتال ملک برای استفاده علاقهمندان، آماده و در دسترس قرار گرفته شده است.
کتابخانه و موزه ملی ملک در خیابان امام خمینی، میدان مشق، روبهروی ساختمان وزارت امور خارجه قرار دارد.
منبع: کجارو
