«ارخوطس»؛ فیلسوفی که احتمالا اولین «ماشین پرنده» جهان را ساخت

فرادید| بسیار پیش از آن‌که نخستین پهپاد آسمان‌ها را بشکافد و قرن‌ها پیش از آن‌که «لئوناردو داوینچی» ماشین‌های پرنده‌ی خود را طراحی کند، متفکری از یونان باستان به نام «ارخوطس» یکی از نخستین ماشین‌های پرنده‌ی تاریخ را ساخت. 

به گزارش فرادید، در شهر باستانی تارانتوم، در جنوب ایتالیای امروزی، این دانشمند همه‌فن‌حریف یونانی کبوتری چوبی مهندسی کرد که به‌راستی پرواز می‌کرد و نیروی آن از بخار تأمین می‌شد. این دستاوردِ خیره‌کننده به‌خوبی نشان می‌دهد آن تمدن تنها سرگرم مباحث فلسفی نبود، بلکه با انگیزه‌ای جدی در پی پیشبرد دانش و توانمندی‌های انسانی گام برمی‌داشت. 

ارخوطس؛ کسی که یکی از نخستین ماشین‌های پرنده را ساخت

به‌راحتی می‌توان در افسانه‌ی کبوتر پرنده، یعنی ماشین پرنده‌ی آرخوطس، گم شد. وقتی زمان زیادی می‌گذرد، جزئیات ناگزیر اندکی مبهم می‌شوند؛ بنابراین مهم است به آنچه به‌راستی می‌دانیم پایبند بمانیم. ارخوطس یکی از برجسته‌ترین چهره‌های عصر خود در یونانِ بزرگ (ماگنا گراسیا، در جنوب ایتالیا امروزی) بود. او در قرن پنجم پیش از میلاد، سیاستمداری درخشان و فرمانده‌ای بود که هفت بار پیاپی به‌عنوان ژنرال تارانتوم (شهری که قدرتی مهم در منطقه‌ی گسترده‌تر بود) انتخاب شد؛ انتخابی با این تداوم در آن زمان کمابیش بی‌سابقه بود و نشان از اعتماد عظیم مردم به او داشت. بااین‌حال، آنچه او را به‌راستی استثنایی می‌کرد، بیش از مهارت سیاسی، ذهن او بود. 

او به‌عنوان پیرو مکتب فیثاغوری، باور داشت جهان بر پایه‌ی اعداد سامان یافته و این باور را به عمل درآورد. او وقتی پرنده‌ی بخارمحور خود را ساخت، آن را اوج نمایش جهان‌بینی خود می‌دانست: این‌که انسان می‌تواند به یاری ریاضیات، شگفتی‌های طبیعت را بازآفرینی کند. 

سردیسی که گمان می‌رود متعلق به فیلسوف و ریاضی‌دان یونانی، ارخوطس تارانتوم باشد

از کبوتر پرنده تا رباتیک مدرن

این پرنده‌ی چوبی ۲۴۰۰ساله که زمانی پرواز کرده، امروز چه ارتباطی با ما دارد؟ پاسخ، بیش از آن چیزیست که ممکن است انتظارش را داشته باشیم. 

دیدگاه آرخوطس با اثبات این نکته که «مکانیک» نیرویی خلاق است که می‌تواند بشر را به جلو براند، به‌طور بنیادین جهان ما را شکل داد. او بنیان‌گذار حوزه‌ی «مکانیک ریاضی» بود و با اختراعات ملموس، پلی میان نظریه‌ی انتزاعی و کاربردهای دنیای واقعی زد. آن کبوتر باستانی که نویسنده‌ی رومی، «آئولوس گِلیوس» آن را پرنده‌ای توصیف می‌کند که با فورانی از بخار به حرکت درمی‌آمد، جد بزرگ هر موتور، پهپاد و ربات امروزی به‌شمار می‌رود. 

اگرچه این سخن شاید اغراق‌آمیز به نظر برسد، اما به‌راستی چنین نیست. این نخستین بار بود که کسی نشان می‌داد می‌توان اشیا بی‌جان را آگاهانه و بر پایه‌ی اصول علمی طوری طراحی کرد که حرکت کنند. این امر گذار از نظریه‌های انتزاعی به سوی کاربردهای عملیِ دنیای واقعی را رقم زد. در اصل، این رویداد زایش فناوری به معنای امروزی آن را نوید داد؛ نوعی جهان‌بینی که در آن، فهم قوانین طبیعت به ما قدرت می‌دهد چیزهای شگفت‌انگیزی بیافرینیم که می‌توانند جامعه را متحول کنند. البته ماشین کبوتر پرنده‌ی ارخوطس خود چنین تأثیری نداشت، اما بنیان همه‌ی آنچه را گذاشت که پس از آن آمد. 

بازسازی مدرن کبوتر پرنده‌ی ارخوطس که در موزه‌ی فناوری یونان باستانِ کوتساناس در آتن به نمایش درآمده است

مردی که یک ماشین را به پرواز درآورد

شاید وسوسه‌انگیز باشد که تمام داستان کبوتر مکانیکی را افسانه بدانیم، اما کار ارخوطس بر علم واقعی استوار بود. او دانش عمیق خود از هندسه، تناسب و فیزیک را در کاربردهای دنیای واقعی به‌کار گرفت. شاید کبوتر تنها برای مدتی کوتاه پرواز کرده باشد، اما درهایی که به روی دانش بشری گشود به‌راستی واقعی بود. او اثبات کرد نبوغ انسانی به فلسفه و هنر محدود نمی‌شود، بلکه می‌توان آن را برای خلق شگفتی‌های مهندسی به کار گرفت؛ شگفتی‌هایی که جهان پیرامون ما را شکل می‌دهند. 

آنچه این دستاورد را شگفت‌انگیزتر می‌کند اینست که همه‌ی این‌ها در دورانی رخ داد که از اندیشه‌ی علمی مدرن بسیار فاصله داشت. باوجود تمام دشواری‌ها، ارخوطس اندیشه‌ی ساخت یک ماشین خودکار خودران را در سر پروراند و آن را به واقعیت تبدیل کرد. او با انجام این کار، پرسشی بنیادی درباره‌ی ظرفیت نامحدود ذهن انسان مطرح کرد.

مترجم: زهرا ذوالقدر