«همای سعادت»؛ پرندۀ شگفت‌انگیزی که خود را از «رقابت لاشخورها» بیرون کشیده است

فرادید| برخلاف تقریباً همه مهره‌داران، رژیم غذایی هما تا حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد از استخوان خالص تشکیل شده است. نه تکه‌گوشت و نه غضروف، بلکه دقیقا خود استخوان. رفتاری که در نگاه اول عجیب و حتی غیرقابل‌باور به نظر می‌رسد، اما حاصل میلیون‌ها سال تکامل است؛ تکاملی که همای سعادت را به متخصصی بی‌رقیب در استفاده از منابع دورریختنی طبیعت تبدیل کرده است.

به گزارش فرادید؛ ماجرا از جایی آغاز می‌شود که شکارچیان بزرگ یا لاشخورهای دیگر، لاشه حیوانات کوهستانی را می‌خورند و می‌روند. گرگ‌ها، شیرها و عقاب‌ها گوشت را می‌برند و باقی‌مانده‌ای سخت و بی‌ارزش بر جا می‌گذارند. درست در همین لحظه است که هما وارد صحنه می‌شود. با این راهبرد ساده، او تقریباً هیچ رقیبی ندارد و به منبعی دسترسی پیدا می‌کند که دیگران توان استفاده از آن را ندارند.

این پرنده استخوان‌ها را اغلب یک‌جا می‌بلعد. گلوی پهن و انعطاف‌پذیرش به او اجازه می‌دهد استخوان‌هایی بسیار بزرگ را قورت دهد. اما شاهکار واقعی درون معده پرنده رخ می‌دهد: اسید معده‌ای با قدرتی خارق‌العاده و اسیدیته‌ای کمتر از یک، که می‌تواند در عرض چند ساعت سخت‌ترین استخوان‌ها را حل کند. کلسیم، کلاژن و چربی‌های ارزشمند مغز استخوان، همگی به انرژی حیاتی تبدیل می‌شوند؛ انرژی‌ای که در زمستان‌های سخت کوهستان حکم مرگ و زندگی را دارد.

با این حال، همه استخوان‌ها قابل بلع نیستند. اینجاست که یکی از مشهورترین رفتارهای همای سعادت دیده می‌شود. او استخوان‌های بزرگ را تا ارتفاع زیاد بالا می‌برد و با دقت روی صخره‌ها رها می‌کند تا خرد شوند. اگر بار اول نشکند، دوباره امتحان می‌کند. این کار حاصل تمرین و یادگیری است؛ پرندگان جوان بارها خطا می‌کنند تا به مهارت برسند. نتیجه، نوعی استفاده هوشمندانه از «ابزار طبیعی» است: نه چوب و سنگ، بلکه جاذبه زمین.

زندگی بر پایه استخوان، مزیتی بزرگ برای این پرنده دارد. استخوان‌ها هفته‌ها و حتی ماه‌ها پس از مرگ حیوان باقی می‌مانند. در زمانی که شکار کمیاب است، همای سعادت همچنان منبع غذایی خود را دارد و نقشی حیاتی در پاک‌سازی و بازیافت طبیعت ایفا می‌کند.

ظاهر این پرنده نیز به‌اندازه رفتارش خاص است. برخلاف بیشتر کرکس‌ها، سر این پرنده پوشیده از پر است، چون با گوشت فاسد سروکار ندارد. ریش سیاه‌رنگ زیر منقار، نشانه بلوغ و شاید جایگاه اجتماعی اوست. اما شگفت‌انگیزتر از همه، رفتار «آرایش‌گونه» اوست: همای سعادت عمداً در گِل‌ها و چشمه‌های سرشار از آهن می‌غلتد و پرهای سفید سینه و گردنش را به رنگ‌های سرخ و نارنجی درمی‌آورد. این رنگ می‌تواند نشانه سن، قدرت یا موقعیت اجتماعی باشد؛ رازی که هنوز به‌طور کامل حل نشده است.

با همه این سازگاری‌های حیرت‌انگیز، همای سعادت پرنده‌ای آسیب‌پذیر است. باورهای نادرست در گذشته باعث شکار گسترده‌اش شد و در بخش‌هایی از اروپا تا مرز نابودی پیش رفت. امروز برنامه‌های حفاظتی تازه‌ای، از جمله طرح‌های ملی حفاظت، امید به بقای دوباره این پرنده را افزایش داده‌اند؛ هرچند آینده‌اش همچنان به سلامت اکوسیستم‌های کوهستانی وابسته است.

همای سعادت، به‌جای خون و گوشت، کلسیم و مغز استخوان را برگزیده و به‌جای رقابت، صبر را. او به ما یادآوری می‌کند که در طبیعت، بقا فقط به زور و سرعت نیست. گاهی کافی است چیزی را ببینی که دیگران نادیده می‌گیرند.