آتشفشان ایرانی که پس از ۷۰۰ هزار سال دوباره دارد بیدار می‌شود

فرادید| آتشفشان «تفتان» در جنوب‌شرق ایران طی ۱۰ ماه حدود ۹ سانتی‌متر بالا آمده است. شاید این افزایش کم به نظر برسد، اما اهمیت زیادی دارد. مطالعه‌ای جدید با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای این تغییر را شناسایی کرده و می‌گوید فشار در نزدیکی قله در حال افزایش است. 

به گزارش فرادید، این آتشفشان در تاریخ ثبت‌شده بشری فوران نداشته، اما این سیگنال تازه نشان می‌دهد که سیستم آن فعال شده و نیاز به رصد دقیق دارد. 

بررسی آتشفشان تفتان

دانشمندان با استفاده از روش راداری InSAR که حرکت زمین را از فضا اندازه‌گیری می‌کند، تغییرات زمین را پیگیری کردند. آن‌ها از ماهواره‌های Sentinel-1 استفاده کردند که شبانه‌روز کار می‌کنند و می‌توانند از میان ابرها تصویر برداری کنند. افزایش ارتفاع تفتان کمی بیش از ده ماه طول کشید و تمرکز آن نزدیک قله بود. این افزایش هنوز به عقب بازنگشته و این یعنی فشار هنوز تخلیه نشده است. 

پابلو جِی. گونزالز از مؤسسه محصولات طبیعی و زیست‌شناسی خاک وابسته به شورای ملی تحقیقات اسپانیا (IPNA) نویسنده ارشد و هدایت‌کننده این تحقیق است. تفتان منطقه‌ای دورافتاده است و ابزارهای زمینی مانند گیرنده‌های GPS مداوم ندارد. بنابراین رادارهای فضایی بهترین راه برای رصد کوهستانی است که بازدیدکنندگان کمی دارد اما شهرهای متعددی اطراف آن قرار گرفته‌اند. 

مکان فشار کجاست

تیم تحقیقاتی مدلی ارائه داده که منبع فشار را تنها ۴۹۰ تا ۶۳۰ متر زیر سطح زمین قرار می‌دهد. این عمق کم، محل تجمع گازها در سیستم گرمابی (جایی که آب و گاز داغ زیر آتشفشان جریان دارند) را نشان می‌دهد. آن‌ها عوامل رایج مانند باران شدید و زمین‌لرزه‌های نزدیک را به‌عنوان دلیل رد کردند. سیگنال افزایش ارتفاع بدون تأثیر خارجی رخ داده که با فرآیندهای داخلیِ داخلِ سازه آتشفشانی همخوانی دارد. 

در عمق بیشتر، مخزن ماگما قرار دارد، یک توده بزرگ سنگ مذاب زیر زمین. این مخزن بیش از ۳.۲ کیلومتر زیر سطح است، بنابراین فشار کنونی ممکن است ناشی از گازهای بالای آن باشد و نه ماگمای تازه‌ای که به سطح رسیده است.

برچسب «آتشفشان خاموش» می‌تواند گمراه‌کننده باشد

آتشفشان تفتان یک آتشفشان چینه‌ای (stratovolcano) با ارتفاع ۳۹۴۰ متر است، یعنی آتشفشانی شیب‌دار ساخته‌شده از لایه‌های گدازه و خاکستر. این آتشفشان از طریق دودخانِ قله (دهانه‌هایی که گاز خارج می‌کنند) فعالیت می‌کند و این یعنی سیستم هنوز فعال است. 

سوابق فوران در ۱۰ هزار سال گذشته کم است و همین موضوع مشکل‌ساز است. سکوت در مستندات به معنای مرده بودن سیستم از دید سنگ و گاز نیست. آتشفشان‌ها می‌توانند سال‌ها خاموش بمانند و سپس در چند ماه تغییر کنند. به همین دلیل، دانشمندان تنها به دود و خاکستر به‌عنوان علامت هشدار نگاه نمی‌کنند؛ آن‌ها به گاز، گرما و حرکت زمین هم توجه دارند. برچسب‌ها مهم هستند، اما اندازه‌گیری‌ها اهمیت بیشتری دارند. تغییر شکل جدید، یک اندازه‌گیری است، نه برچسب. 

افزایش ارتفاع بدون ماگما

یکی از عوامل احتمالی، تجمع گاز در سنگ‌ها و ترک‌ها است. با افزایش فشار گاز، سنگ کمی بالا می‌آید و قله نخستین بخش پاسخ‌دهنده است. احتمال دیگر، ورود مقدار کمی ماگمای مذاب و آزاد شدن گازهای فرّار به لایه‌های کم‌عمق‌تر است. این گازها به بالا حرکت کرده و فشار را در فضاهای خلل و فرج افزایش می‌دهند. 

هر دو فرضیه با عمق کم و زمان‌بندی مشاهدات همخوانی دارند. داده‌ها نشان می‌دهند که با پیدایش مسیر خروج گاز، سرعت افزایش ارتفاع کاهش یافته است. هیچ یک از این موارد لزوماً به فوران منجر نمی‌شود، اما نیازمند توجه هستند؛ زیرا فشار نیاز به مسیر خروج دارد و مسیر انتخابی مهم است. 

خطرات آتشفشان تفتان

خطر اصلی در کوتاه‌مدت، نه جریان گدازه، بلکه انفجارهای بخارگونه است، یعنی انفجارهایی که با بخار داغ ایجاد می‌شوند و وقتی مایعات داغ نزدیک سطح به بخار تبدیل می‌شوند رخ می‌دهند. 

انفجارهای گاز می‌توانند برای چشم، ریه و محصولات کشاورزی در مسیر باد مضر باشند. شهر خاش نزدیک به ۵۰ کیلومتر با این آتشفشان فاصله دارد و گاهی بوی گوگرد در آنجا حس می‌شود. 

گونزالز توضیح می‌دهد: «این فشار باید در آینده تخلیه شود، چه به شکل انفجاری و چه آرام. هدف این مطالعه ایجاد ترس نیست، بلکه یک زنگ بیدارباش برای مسئولان منطقه است تا منابعی برای رصد اختصاص دهند.» 

اینها هشدارهای واضح هستند، نه پیش‌بینی. پیام اصلی اینست که اکنون آماده شوید، تا زمانی که کوه هنوز نجوا می‌کند و وقت فریاد زدنش نرسیده است! 

مترجم: زهرا ذوالقدر