تصاویر| پایگاه نظامی دیه‌گو گارسیا؛ جزیره‌ای در اقیانوس هند که توسط ایران هدف قرار گرفت

بر اساس گزارش‌ وال‌استریت ژورنال، شب گذشته ایران دو موشک بالستیک میان‌برد به سمت دیه‌گو گارسیا شلیک کرده که در فاصله ۴,۰۰۰ کیلومتری ایران قرار دارد، اما به پایگاه نظامی مشترک آمریکا و بریتانیا در اقیانوس هند اصابت نکرد. روزنامه وال‌استریت ژورنال روز جمعه به نقل از چند مقام آمریکایی این خبر را تایید کرد.

به ادعای این روزنامه، یکی از موشک‌ها در حین پرواز از کار افتاد، در حالی که یک ناو جنگی آمریکا برای رهگیری موشک دیگر یک موشک رهگیر SM-3 شلیک کرد، اما مشخص نشد که آیا رهگیری موفق بوده است یا نه. این گزارش زمان دقیق شلیک موشک‌ها را مشخص نکرد.

دیه‌گو گارسیا، جزیره‌ای دورافتاده در اقیانوس هند، بهشتی با پوشش گیاهی سرسبز و سواحل شنی سفید است که با آب‌های آبی شفاف احاطه شده است. دیه‌گو گارسیا، یک آب‌سنگ مرجانی و بزرگ‌ترین و جنوبی‌ترین عضو مجمع‌الجزایر چاگوس در مرکز اقیانوس هند است که بخشی از قلمرو اقیانوس هندِ بریتانیا به شمار می‌رود. این جزیره با مساحتی حدود ۴۴ کیلومتر مربع، از یک نوار شنی به شکل V تشکیل شده که طول آن حدود ۲۴ کیلومتر و بیشترین عرض آن حدود ۱۱ کیلومتر برآورد می‌شود؛ تالاب آن نیز در بخش شمالی باز است.

این جزیره در اوایل قرن شانزدهم توسط پرتغالی‌ها کشف شد و در بیشتر تاریخ خود به‌عنوان وابسته‌ای از موریس شناخته می‌شد. در سال ۱۹۶۵، به‌عنوان بخشی از قلمرو تازه‌تأسیس اقیانوس هند بریتانیا، از موریس جدا شد.

تا اوایل دهه ۱۹۷۰، تولید کوپرا از درختان نارگیل تنها فعالیت اقتصادی این جزیره بود، اما در آن زمان آخرین کارگران مزارع و خانواده‌هایشان که عمدتاً به موریس و در تعداد کمتری به سیشل و بریتانیا منتقل شدند، از جزیره خارج شدند. این اقدام برای فراهم کردن شرایط توسعه تأسیسات نظامی آمریکا انجام شد که بر اساس توافقی میان ایالات متحده و بریتانیا ایجاد شده بود.

پس از این جابه‌جایی، هیچ جمعیت دائمی در دیه‌گو گارسیا باقی نماند و تنها حدود ۴,۰۰۰ نفر از نیروهای نظامی آمریکا و بریتانیا به همراه کارکنان غیرنظامی قراردادی در آن حضور دارند. این جزیره برای اکثر غیرنظامیان کاملاً ممنوع است و محل یک پایگاه نظامی بسیار محرمانه بریتانیا-آمریکاست که دهه‌ها در هاله‌ای از شایعه و رمز و راز قرار داشته است.

این جزیره که از لندن اداره می‌شود، در مرکز یک اختلاف ارضی طولانی‌مدت میان بریتانیا و موریس قرار دارد و در هفته‌های اخیر بسیار خبرساز شده است. دیه‌گو گارسیا حدود ۱,۶۰۰ کیلومتر از نزدیک‌ترین خشکی فاصله داشته و در فهرست دورافتاده‌ترین جزایر جهان قرار دارد. هیچ پرواز تجاری به این جزیره وجود نداشته و رسیدن از راه دریا نیز آسان نیست؛ مجوز قایق‌ها فقط برای جزایر بیرونی این مجمع‌الجزایر و برای عبور ایمن از اقیانوس هند صادر می‌شود.

برای ورود به این جزیره نیاز به مجوز دارید که تنها به افرادی با ارتباط با تأسیسات نظامی یا نهاد بریتانیایی اداره‌کننده این منطقه داده می‌شود. خبرنگاران در طول تاریخ معمولاً از ورود به آن منع شده‌اند.

انتقاد دونالد ترامپ از توافق سال ۲۰۲۵ بریتانیا برای انتقال حاکمیت مجمع‌الجزایر چاگوس به موریس، در ژانویه ۲۰۲۶ توجه گسترده رسانه‌ها را به خود جلب کرد. بر اساس این توافق، بریتانیا اجاره‌ای ۹۹ ساله بر دیه‌گو گارسیا، بزرگ‌ترین جزیره چاگوس و محل یک پایگاه نظامی مهم آمریکا و بریتانیا، دریافت می‌کند.

با این حال، ترامپ در ۱۸ فوریه بار دیگر این توافق را مورد انتقاد قرار داد و دیه‌گو گارسیا را به احتمال اقدام نظامی علیه ایران مرتبط دانست. اما این موضوع بخش مهم دیگری از ماجرا را نادیده می‌گیرد: ایده ایجاد یک پایگاه نظامی در دیه‌گو گارسیا اساساً توسط ایالات متحده طراحی و آغاز شد، نه بریتانیا، تا کنترل آمریکا بر اقیانوس هند تثبیت شود.

چرا آمریکا در دیه‌گو گارسیا پایگاه دارد؟

پس از پایان جنگ جهانی دوم و با پیشرفت روند استعمارزدایی و استقلال کشورهای بیشتر، برنامه‌ریزان نیروی دریایی آمریکا نگران بودند که دسترسی این کشور به پایگاه‌های خارجی در مقایسه با رقبایش در دوران جنگ سرد، چین و اتحاد جماهیر شوروی، کاهش یابد.

یکی از برنامه‌ریزان ارشد هشدار داده بود که در صورت بروز درگیری در منطقه اقیانوس هند، «دسترسی از طریق کانال سوئز و همچنین دسترسی بدون مانع از طریق سنگاپور یا مجمع‌الجزایر هند شرقی ممکن است قطع شود»، و بنابراین نیروی دریایی آمریکا به یک پایگاه در اقیانوس هند نیاز دارد.

دیه‌گو گارسیا گزینه‌ای مناسب بود: از نظر نظامی، این جزیره دارای مزیت‌هایی مانند امکان احداث باند پرواز و لنگرگاه، از نظر سیاسی دارای جمعیت کم و تحت مدیریت بریتانیا، و از نظر جغرافیایی در موقعیتی راهبردی در میانه اقیانوس هند قرار داشت. این جزیره حدود ۳,۰۰۰ کیلومتر با تنگه باب‌المندب در ورودی دریای سرخ و همچنین تنگه مالاکا در نزدیکی دریای چین جنوبی فاصله دارد. این موقعیت به آمریکا امکان می‌دهد قدرت خود را در سراسر اقیانوس اعمال کند.

بریتانیا پیش‌تر در جریان جنگ جهانی دوم یک پایگاه کوچک در دیه‌گو گارسیا ساخته بود و نیروهای بریتانیایی تا پایان جنگ در آن حضور داشتند.

در سال ۱۹۶۱، آمریکا پیشنهاد داد که دولت بریتانیا مجمع‌الجزایر چاگوس را از مستعمره موریس جدا کند تا قلمروی جدیدی ایجاد شود که حقوق استقرار نظامی برای استفاده آینده آمریکا و بریتانیا را تضمین کند. در سال‌های بعد، دو کشور مذاکرات محرمانه‌ای درباره این جداسازی انجام دادند.

در توافق نهایی، دولت آمریکا پذیرفت تا سقف ۱۴ میلیون دلار، یا نیمی از هزینه ایجاد «قلمرو بریتانیایی اقیانوس هند» را به بریتانیا پرداخت کند.

از آن زمان، پایگاه نظامی در دیه‌گو گارسیا به‌عنوان یکی از ارکان اصلی عملیات‌های آمریکا عمل کرده است. این جزیره دارای یک فرودگاه گسترده با باندهایی به اندازه کافی بلند برای پذیرش هواپیماهای بزرگ نظامی مانند بمب‌افکن‌های B-52، تانکرهای KC-135، هواپیماهای شناسایی و ترابری است. همچنین دارای تأسیسات بزرگ ذخیره سوخت، سامانه‌های راداری و برج‌های کنترل است که می‌توانند از عملیات‌های نظامی در منطقه پشتیبانی کنند.

دیه‌گو گارسیا همچنین دارای یک بندر آب‌عمیق است که می‌تواند کشتی‌های بزرگ نظامی از جمله ناوهای هواپیمابر، ناوشکن‌ها و زیردریایی‌ها را پهلو دهد، سوخت‌گیری و تعمیر کند. چندین اسکله و تأسیسات مدرن در این بندر وجود دارد که برای پشتیبانی از عملیات‌های واکنش سریع طراحی شده‌اند.

این پایگاه در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱ و جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز پرتاب عملیات‌های هوایی آمریکا مورد استفاده قرار گرفت.

در اوایل دهه ۲۰۰۰ نیز از این پایگاه برای پشتیبانی از حملات هوایی آمریکا در افغانستان علیه طالبان و القاعده استفاده شد. در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز آمریکا از این پایگاه برای انجام عملیات علیه حوثی‌ها در یمن استفاده کرد.

رقابت‌های منطقه‌ای و چین

آمریکا تنها قدرت نظامی فعال در اقیانوس هند نیست. فرانسه و هند دو قدرت اصلی دریایی در این منطقه محسوب می‌شوند.

هند نیز حضور نظامی و روابط نزدیکی با موریس دارد و در حال حاضر در حال ساخت یک پایگاه هوایی و اسکله دریایی بزرگ در جزیره آگالگا است که حدود ۱,۷۶۷ کیلومتر از دیه‌گو گارسیا فاصله دارد. این پایگاه قرار است شامل باندی بلند، اسکله آب‌عمیق و زیرساخت‌های راداری و ارتباطی باشد که توانایی پشتیبانی از هواپیماهای گشت دریایی هند، از جمله هواپیماهای شناسایی P-8 ساخت آمریکا، را دارد.

فرانسه نیز در قلمروهای جزیره‌ای خود مانند رئونیون و مایوت حضور نظامی در اقیانوس هند دارد. حدود ۷,۰۰۰ نیروی نظامی فرانسوی تحت فرمان «نیروهای مسلح منطقه جنوب اقیانوس هند» فعالیت می‌کنند و مأموریت‌هایی مانند نظارت، مقابله با دزدی دریایی، امدادرسانی در بلایای طبیعی و بازدارندگی را انجام می‌دهند. زیردریایی‌های فرانسوی نیز به‌عنوان بخشی از دکترین بازدارندگی هسته‌ای این کشور به‌طور مستمر در دریا گشت‌زنی می‌کنند. این حضورها در مجموع به فرانسه کنترل قابل توجهی بر بخش جنوبی اقیانوس هند می‌دهد.

نکته قابل توجه این است که فرانسه نیز با چندین اختلاف حاکمیتی در اقیانوس هند روبه‌رو است. در هر دو جزیره رئونیون و مایوت، در طول زمان جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای وجود داشته است. همه‌پرسی‌های متعدد در مایوت نشان داده‌اند که ساکنان این جزیره تمایل دارند بخشی از فرانسه باقی بمانند و حتی ادغام بیشتری با آن داشته باشند. با این حال، کومور همچنان ادعای تاریخی خود بر مایوت را حفظ کرده است.

امروزه بسیاری از مردم کومور بازگشت مایوت را یک هدف ملی می‌دانند؛ مشابه ادعای موریس بر مجمع‌الجزایر چاگوس، هرچند چاگوس فاصله بسیار بیشتری از موریس نسبت به فاصله مایوت از کومور دارد. اتحادیه آفریقا و سازمان ملل نیز مایوت را بخشی از کومور می‌دانند، بنابراین اختلاف حاکمیتی میان فرانسه و کومور همچنان یک چالش ادامه‌دار در منطقه است.

فرانسه و موریس همچنین بر سر جزیره تروملن اختلاف ارضی دارند. در سال ۲۰۱۰، دو کشور توافقی برای حفاظت محیط‌زیست این جزیره امضا کردند، اما مسئله حاکمیت آن همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

در سال‌های اخیر، چین نیز حضور قابل توجهی در اقیانوس هند ایجاد کرده است. گسترش فعالیت‌های تجاری، نظامی و حمل‌ونقل با کاربری دوگانه چین در این منطقه باعث افزایش نگرانی‌های امنیتی میان قدرت‌های دریایی اصلی اقیانوس هند از جمله آمریکا، فرانسه، هند و استرالیا شده است.

این نگرانی‌ها بخش زیادی از انتقادها در بریتانیا نسبت به توافق حاکمیتی برای جزایر چاگوس را شکل داد؛ مخالفان معتقد بودند که توافق سال ۲۰۲۵ می‌تواند به چین اجازه دهد نفوذ خود را در موریس و منطقه گسترش دهد.

با این حال، سیاست‌گذاران در واشنگتن و لندن همچنان بر روایت مقابله با چین در مورد مجمع‌الجزایر چاگوس تأکید دارند و استدلال می‌کنند که این توافق مانعی برای ساخت پایگاه توسط چین در این جزایر ایجاد نمی‌کند. اما این دیدگاه پیچیدگی‌های منطقه اقیانوس هند را نادیده می‌گیرد. روابط راهبردی مهم میان موریس و هند به احتمال زیاد هرگونه تلاش چین برای ایجاد حضور راهبردی یا با کاربری دوگانه در موریس را خنثی خواهد کرد.

علاوه بر این، چین تمرکز خود را بر توسعه شراکت‌ها و بنادر در سایر نقاط منطقه قرار داده است؛ از بندر گوادر در پاکستان گرفته تا بندر کیائوک‌پیو در میانمار و فراتر از آن. چین به‌جای رقابت مستقیم برای حضور در موریس، توانسته منافع دریایی خود را میان کشورهایی توزیع کند که آمریکا و بریتانیا در آن‌ها نفوذ کمتری دارند.

از سوی دیگر، پکن فاقد یک راهبرد شفاف برای اقیانوس هند است. در عوض، از این روایت بهره برده که کشورهای غربی مانند بریتانیا (و به تبع آن آمریکا) در مجمع‌الجزایر چاگوس قوانین بین‌المللی را نقض کرده‌اند و همچنان با یک مسئله حاکمیتی حل‌نشده در منطقه هند-اقیانوسیه مواجه هستند. این موضوع به‌عنوان یک ابزار موازنه در برابر اختلافات حاکمیتی خود چین در دریای چین جنوبی عمل می‌کند.

دکترین «دانرو» و آینده دیه‌گو گارسیا

اهمیت دیه‌گو گارسیا احتمالاً با تلاش آمریکا برای یافتن یک موقعیت پشتیبان امن در میان تغییر ائتلاف‌ها و رقابت‌های منطقه‌ای افزایش خواهد یافت.

حتی در چارچوب آنچه «دکترین دانرو» نامیده می‌شود، که در آن دولت ترامپ تلاش کرده راهبرد دفاعی آمریکا را به نیمکره غربی متمرکز کند، این جزیره نشانه‌ای از زیاده‌روی نیست. بلکه دیه‌گو گارسیا به‌عنوان یک گره پشتیبانی عمل می‌کند که کنترل نیمکره‌ای آمریکا را تقویت می‌کند.

ماهیت جنگ‌های دریایی نیز در حال تحول بوده و این موضوع بر آینده دیه‌گو گارسیا تأثیر خواهد گذاشت. برای مثال، پهپادهایی مانند وسایل زیرسطحی خودکار یا کشتی‌های «ابرناو» که قادر به به‌کارگیری سامانه‌های هوایی بدون سرنشین هستند، به زرادخانه آمریکا اضافه شده‌اند. استقرار این قابلیت‌ها در دیه‌گو گارسیا می‌تواند توانایی آمریکا برای نمایش قدرت و تهدید به استفاده از نیرو در سراسر اقیانوس هند را گسترش دهد.

با این حال، این ارزش راهبردی هزینه‌های سیاسی نیز به همراه دارد. میراث حل‌نشده جابه‌جایی مردم چاگوسی و تضاد میان عملکرد نظامی آمریکا و هنجارهای حقوق بین‌الملل همچنان مشروعیت قدرت غرب در منطقه هند-اقیانوسیه را با چالش مواجه خواهد کرد.

پس از اظهارات اخیر ترامپ، آینده توافق بریتانیا و موریس نامشخص‌تر به نظر می‌رسد. اما در صورت شکست این توافق، پایگاه نظامی دیه‌گو گارسیا احتمالاً همچنان تحت یک وضعیت عملیِ تثبیت‌شده به فعالیت خود ادامه خواهد داد.

هرگونه عقب‌نشینی بریتانیا از توافق سال ۲۰۲۵ با موریس تقریباً به‌طور قطع به‌عنوان تصمیمی آگاهانه برای اولویت دادن به منافع امنیتی غرب بر قوانین بین‌المللی و حاکمیت تعبیر خواهد شد. در نتیجه، دیه‌گو گارسیا در نقطه تلاقی راهبرد و مشروعیت قرار دارد و شکاف رو به رشد میان قدرت نظامی غرب و نظام بین‌المللی‌ای را که زمانی مدعی توجیه آن بود، آشکار می‌کند.

منبع: روزیاتو