«قلعه شمیل»؛ یادآور استواری مردمان هرمزگان در گذر تاریخ

در روزگاری که منطقه خاورمیانه بار دیگر با تنش‌ها و درگیری‌های نظامی روبه‌رو بوده و آمریکا و اسراییل نیز جنگ را بر ما تحمیل کرده است؛ بازخوانی نمادهای تاریخی مقاومت ایران از جمله قلعه شمیل، معنایی تازه پیدا می‌کند؛ به‌ویژه در ایام نوروز که موجی از مسافران و گردشگران راهی نقاط مختلف کشور می‌شوند.

قلعه تاریخی شِمیل در استان هرمزگان یکی از نمادهای تاریخی کشورمان به شمار می‌رود که یادآور ایستادگی مردمان جنوب ایران و روایتگر بخشی از تاریخ پایداری این سرزمین در برابر تهدیدها و هجوم‌های گذشته است.

قلعه شِمیل در فاصله حدود ۸۶ کیلومتری شمال‌ شرق بندرعباس و در محدوده شهر شِمیل قرار دارد و از برجسته‌ترین سازه‌های دفاعی استان هرمزگان به شمار می‌رود.

بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد قدمت این بنا تنها به دوره صفوی محدود نمی‌شود بلکه شواهدی وجود دارد که پیشینه آن را حتی به دوران پیش از اسلام می‌رساند؛ موضوعی که جایگاه تاریخی این اثر را دوچندان کرده است.

این قلعه در موقعیتی راهبردی و در دل ارتفاعات منطقه ساخته شده؛ جایی که چشم‌اندازی گسترده بر اطراف دارد و در گذشته امکان کنترل مسیرهای عبوری و دفاع از منطقه را برای ساکنان فراهم می‌کرد.

معماری کم‌نظیر در دل صخره‌ها

آنچه قلعه شِمیل را از بسیاری از سازه‌های دفاعی جنوب کشور متمایز می‌کند، ترکیب معماری دست‌ساز و طبیعی آن است.

بخشی از ساختار قلعه از سازه‌های آجری تشکیل شده و بخش دیگری به صورت فضاهای دستکَن در دل صخره‌ها ایجاد شده است؛ فضاهایی غارمانند که برای سکونت، نگهبانی و اهداف دفاعی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در میان نمونه‌های دستکَن استان هرمزگان، قلعه شِمیل به دلیل برخورداری از برج نگهبانی و ساختار دفاعی منحصربه‌فرد، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

در گذشته نیز دیوارهایی بلند از خشت و گل پیرامون این مجموعه کشیده شده بود و ساکنان منطقه با تراشیدن بدنه کوه، اتاق‌ها و فضاهایی برای زندگی و پناه ایجاد کرده بودند.

برج دیدبانی قلعه در مرتفع‌ترین نقطه کوه قرار داشت؛ جایی که نگهبانان می‌توانستند تحرکات اطراف را به‌خوبی زیر نظر بگیرند.

نشانه‌هایی از یک سکونتگاه قدیمی

وجود چاه آب و آسیاب آبی در محدوده قلعه نشان می‌دهد این مکان تنها کارکرد نظامی نداشته و در دوره‌هایی محل سکونت نیز بوده است. به گفته اهالی منطقه، تا سال‌های نه‌چندان دور دو توپ جنگی نیز در این محل قرار داشت که متأسفانه به‌تدریج توسط سودجویان به سرقت رفته است.

برخی روایت‌های محلی نیز از وجود اشیای تاریخی در این محوطه حکایت دارد که طی سال‌های گذشته بخشی از آن‌ها توسط حفاران غیرمجاز از میان رفته است.

روایت‌هایی از گذشته‌های دور

سالمندان منطقه شِمیل از وجود قبرستانی کهن در پشت قلعه یاد می‌کنند که با نام «بت گورو» یا قبرستان زرتشتیان شناخته می‌شد، به گفته آنان، این گورستان تاریخی به دلیل بی‌توجهی و ثبت نشدن در فهرست آثار ملی به مرور زمان از میان رفته و امروز نشانه‌های اندکی از آن باقی مانده است.

این روایت‌ها نشان می‌دهد که محدوده قلعه شِمیل در گذشته از اهمیت فرهنگی و تاریخی گسترده‌تری برخوردار بوده و می‌تواند بخشی از تاریخ کهن منطقه را در خود جای داده باشد.

مطالبه‌ای برای ثبت ملی

مردم دهستان شِمیل سال‌هاست خواستار ثبت این قلعه در فهرست آثار ملی هستند؛ اقدامی که به باور آنان می‌تواند زمینه حفاظت بهتر از این اثر تاریخی و معرفی آن در سطح ملی و حتی بین‌المللی را فراهم کند.

در همین زمینه، اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان اعلام کرده است که پرونده ثبت قلعه شِمیل با توجه به ارزش‌های تاریخی و معماری آن تکمیل شده و برای بررسی و تصویب به شورای ثبت وزارتخانه ارسال خواهد شد اما این پرونده به درازا کشیده شده و مردم دیار آفتاب و شرجی همچنان منتظر عملی شدن این وعده هستند.

میراثی در معرض فرسایش

با وجود اهمیت تاریخی، بخش‌هایی از دیواره‌ها، کنده‌کاری‌ها و فضاهای دستکَن قلعه در سال‌های اخیر بر اثر فرسایش طبیعی، بارندگی و نبود مرمت اصولی در معرض تخریب قرار گرفته است؛ موضوعی که نگرانی مردم منطقه و دوستداران میراث فرهنگی را افزایش داده است.

پیوند تاریخ و طبیعت در ارتفاعات هرمزگان

دهستان شِمیل در مجاورت کوه «نیان» با ارتفاع ۲ هزار و ۶۴۲ متر قرار دارد؛ چهارمین قله مرتفع استان هرمزگان در رشته‌کوه دازان از زاگرس. این کوه با پوشش گیاهی متراکم و مسیرهای سخت گذر، یکی از مسیرهای چالش‌برانگیز کوه‌پیمایی در استان به شمار می‌رود.

در دل همین طبیعت کوهستانی و در میان صخره‌های سخت، قلعه شِمیل همچنان ایستاده است؛ بنایی که نه‌تنها بخشی از تاریخ دفاعی جنوب ایران را روایت می‌کند، بلکه یادآور استواری مردمانی است که در گذر قرن‌ها در برابر سختی‌ها ایستادگی کرده‌اند.

شمیل و منطقه شمیلات در گذشته یکی از مراکز مهم مُلوک هرموز بوده که از جایگاه سیاسی بالایی در جنوب کشور برخوردار بوده و در طول تاریخ دستخوش فراز و فرودهای زیادی شده است.

شمیلات شامل «باغان، تخت (تغ)، سردره، چاه خرگ، چاه فعله، جلابی، شغو، چوچ، حسن لنگی، کشکو، قلعۀ قاضی، گودو، نانگ و دروز» بود که شمیل مرکز این ناحیه است.

شمیل در حدود ۸۰ کیلومتری شمال بندرعباس واقع شده است.

منبع: ایرنا