عکس| عمارت اکبریه بیرجند روایتگر شکوه تاریخ در دل کویر شرق ایران

باغ جهانی اکبریه در بیرجند، مجموعه‌ای بی‌نظیر از معماری باشکوه دوره قاجار است که تلفیقی هنرمندانه از سبک‌های ایرانی و اروپایی را به نمایش می‌گذارد، این اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، نه تنها نگینی در دل کویر شرق ایران بلکه نمادی از ذوق و هنر ایرانی و گوشه‌ای از تاریخ پرفراز و نشیب این سرزمین کهن به شمار می‌رود.

ایران سرزمینی با پیشینه‌ای کهن و فرهنگی غنی همواره مهد تمدن‌هایی بوده که آثارشان در گذر زمان چون ستارگانی درخشان بر تارک تاریخ بشریت می‌درخشند، ثبت جهانی مجموعه‌هایی چون باغ اکبریه تاییدی بر این مدعاست و گامی مهم در زمینه معرفی میراث گران‌بهای ایران به جهانیان محسوب می‌شود، این اماکن فراتر از جذابیت‌های بصری و معماری پنجره‌ای رو به گذشته، دریچه‌ای به درک سبک زندگی، هنر و اندیشه مردمان این دیار در ادوار مختلف هستند.

شهرستان بیرجند نگین شرق ایران با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد خود در دل کویرهای خشک و رشته‌کوه‌های جوان همواره شاهد تحولات تاریخی و زمین‌شناسی بوده است، این منطقه از نظر تکتونیکی نیز تحت تاثیر فعالیت گسل‌های متعدد، از جمله گسل‌های نهبندان، خضری و کریزان قرار دارد که لرزه‌خیزی منطقه را توجیه می‌کند.

در دل این جغرافیای خاص، مجموعه‌ای بی‌نظیر به نام باغ و عمارت اکبریه خودنمایی می‌کند، این مجموعه که در انتهای بلوار معلم شهر بیرجند واقع شده در زمان احداث، خارج از بافت شهری آن روزگار بوده و با روستای اکبرآباد مجاورت داشته است. شاید همین دوری از شلوغی شهر، به حفظ اصالت و معماری خاص این بنا کمک کرده باشد، بنایی که فضای داخلی آن واقع‌گرایانه‌تر از فضای بیرونی به نظر می‌رسد و روزگاری محل سکونت و حکمرانی بزرگان بوده است.

    قدمت باغ و عمارت اکبریه بیرجند به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه بازمی‌گردد زمانی که ساختمانی متعلق به “حشمت‌الدوله”، پدر “محمدابراهیم شوکت‌الملک” بنا نهاده شد.

قدمت این باغ به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه بازمی‌گردد زمانی که ساختمانی متعلق به “حشمت‌الدوله”، پدر “محمدابراهیم شوکت‌الملک” بنا نهاده شد. بعدها، شوکت‌الملک (۱۲۶۴-۱۳۰۰ هـ.ق) ساختمان تشریفات را به این مجموعه افزود و باغ اکبریه که به منزل پدری او نیز شهرت داشت پس از الحاقاتی به محل امارت و حکمرانی تبدیل شد و در لهجه محلی به “کلاته سرکار امیر” معروف گشت.

پس از درگذشت ابراهیم خان شوکت‌الملک، پسرش اسدالله علم، وزیر دربار شاه مخلوع، مدتی از این مکان به عنوان اقامتگاه در برخی ایام سال استفاده کرد، این بنای تاریخی در نهایت توسط اسدالله علم وقف آستان قدس رضوی شد و پس از انقلاب اسلامی، تا سال‌های ۱۳۶۹-۱۳۷۰ در اختیار نیروی انتظامی قرار گرفت، از سال ۱۳۷۱، عمارت اکبریه به سازمان میراث فرهنگی واگذار شد تا حفاظت و معرفی آن به نسل‌های آینده صورت پذیرد.

معماری و گسترش بنا؛ دو ارگ در یک مجموعه

اگرچه باغ اکبریه و بناهای وابسته به آن در یک دوره زمانی مشخص و به صورت یکپارچه ساخته نشده‌اند اما به دلیل شباهت در ساخت و معماری می‌توان آن را یک مجموعه کامل به حساب آورد، این مجموعه در اصل شامل دو ارگ حکومتی بوده است که به دلیل معماری خاص کاربری ویژه و عملکرد مشخص دارند.

ساختمان حشمت‌الملک (معروف به بنای شوکت‌الملک) که در گذشته به حشمت‌الملک تعلق داشته و امروزه توسط عامه مردم به نام بنای شوکت‌الملک شناخته می‌شود، دارای معماری منحصر به فردی است که خود جای بحث و بررسی جداگانه دارد.

ساختمان تشریفاتی نیز در میان سایر ساختمان‌های مجموعه، از نمای جالب توجه و ویژه‌ای برخوردار است، فرم بنا، نمایانگر نوعی نظم و تقارن است و تمامی عناصر و اجزای به کار رفته در آن با ارتباطی نزدیک و متقارن ساخته شده‌اند که بیانگر الهام‌پذیری فرهنگی در طراحی آن است.

ساختمان تشریفاتی در دو طبقه هم‌کف بنا شده و دارای فضای ورودی است، دسترسی به این فضا از طریق دو رشته پلکان قرینه در سمت غربی و شرقی صورت می‌گیرد که با پوشش سقف طاق آهنگ، فضایی دلنشین را ایجاد کرده‌اند، این فضا در قسمت زیرین پیش‌ ایوان قرار گرفته است، پلکان‌های مذکور در انتهای مسیر خود به دو درب مرتبط می‌شوند که ورودی بخش اندرونی بنا را تشکیل می‌دهند.

درب‌های ورودی به صورت طاق‌دار و با سقف‌هایی به فرم قوس تیز تزئین شده‌اند که در تزئین سقف آن‌ها از مقرنس گچی استفاده شده است، وجود این دو رشته پلکان، مسیر دسترسی غیرمستقیم به بخش‌های مختلف بنا را نمایان می‌سازد.

به محض ورود به اندرونی، دو هشتی با سقف گنبدی و تزئینات رسمی‌بندی شعاعی خودنمایی می‌کنند، از این هشتی‌ها، راهرویی منشعب می‌شود که ارتباط و دسترسی به اتاق‌های اطراف را فراهم می‌کند، این راهروها با فضایی ادراکی و حرکتی حس عبور را در بیننده القا می‌کنند. وجود طاقچه‌ها با سقفی به صورت قوس سه‌بخشی کُند در طرفین دیوارها از یکنواختی فضا کاسته و به زیبایی آن افزوده است.

این راهروها در نهایت به هم متصل شده و دالانی با سقف کوتاه را تشکیل می‌دهند، در طراحی و اجرای راهروها از طاق و تویزه گچی برای تقسیم فشارها استفاده شده است، سقف طاق‌ها به صورت قوس تیز و پنج‌اُهفت ساخته شده و در چند نقطه از سقف راهرو، پوشش گنبدی با تزئینات رسمی به کار رفته است.

    یکی از قسمت‌های مهم باغ و عمارت جهانی اکبریه که در انتهای راهروی شرقی قرار گرفته، اتاق شاه‌نشین یا اتاق آینه است، تزئینات به کار رفته در این اتاق اگرچه از منطق واحدی پیروی نمی‌کنند اما بخشی از آن‌ها تقلیدی از هنر بیگانه به نظر می‌رسد

یکی از قسمت‌های مهم این بنا که در انتهای راهروی شرقی قرار گرفته، اتاق شاه‌نشین یا اتاق آینه است، تزئینات به کار رفته در این اتاق اگرچه از منطق واحدی پیروی نمی‌کنند و بخشی از آن‌ها تقلیدی از هنر بیگانه به نظر می‌رسد اما بر جلوه و شکوه این فضا افزوده است.

عناصری که از آن در تزئین اتاق اینه استفاده شده است نوعی آینه کاری مخصوص در قالب‌های مقرنس گچی و همچنین استفاده از نقاشی های اروپایی بوده که به تعداد محدودی در بدنه دیوار و زیر شیشه جاسازی شده است، سقف این اتاق نیز با آینه‌هایی به شکل مربع پوشش داده شده است که فرم تزئیناتی آن را کامل می کند.

در مجاورت اتاق آینه اتاقی دیگری شامل محوطه‌ واقع شده که سقف آن دارای گنبد کلاه فرنگی زیبایی است، در اطراف گنبد نورگیرهایی تعبیه شده و در چهار کنج اتاق نیز از چهار طاقنمای دارای مقرنسکاری استفاده شده و زیر سقف نیز با تزئینات لانه زنبوری آذین گشته است.

همچنین دالان شرقی فضای دسترسی به اتاقی را شامل می‌شود که در سمت شرقی راهرو قرار گرفته است، این محوطه‌ها دارای سقف مسطح و عاری از تزئینات ساخته شده است. همچنین در انتهای راهرو شرقی اتاقی وجود دارد که طاقچه‌های متعدد که سقف آنها بوسیله قوس تیز شکل گرفته همچنین استفاده از فتیله‌های گچی در حاشیه طاقچه‌ها از ویژگی‌های مهم این فضا به حساب می‌آید، سقف این اتاق به صورت لوله‌ای و در یکی از دیوارهای آن بخاری تعبیه شده است.

از عناصر بکار رفته مهم در این بنا میخانه آن است که به طرز ماهرانه‌ای در محل‌های مورد نیاز برای سهولت دسترسی به فضاهای مختلف ایجاد شده است، علاوه بر آن فرم مخصوص ساختمان که دارای تقارن است باعث شده بخاطر وجود زوایا و شکستگی‌ها در بنا از راهرو و دالان‌های مختلف استفاده شود.

بنای تشریفاتی دارای یک سرویس بهداشتی کامل در قسمتی از اندرونی بوده و انبارهای کوچک نیز گوشه‌ای از بنا را به خود اختصاص داده است، طبقه هم کف بنا که فضای دسترسی به آن از طریق چند درب کوتاه تعبیه شده صورت می گیرد بسیار ابتدایی و عاری از فرم‌های ویژه معمار است و شامل اتاقک‌هایی بوده که به هم ارتباط دارند و اجزاء بکار رفته در آن بطور کلی شامل دالان‌های کم عرض با دربهای کوتاه، غرفه، حجره‌های گوناگون می‌شود.

شواهد نشان می‌دهد که دربی وجود داشته که پایه‌های آن اکنون باقیست و نمایانگر آن است که بعد از محوطه درشکه‌خانه اجازه ورود از نگهبانان این درب گرفته می‌شده است، این درب در کنار ساختمان حکومتی و نظامی واقع بوده است.

درشکه‌خانه باغ؛ استراحتگاه ارابه‌ها

این قسمت مربوط به توقف درشکه‌هایی بوده که برای ملاقات با حکمران وارد باغ می‌شدند، این محوطه شامل اتاقک‌های متعددی است که در ساخت آن‌ها از روش طاق و تویزه استفاده شده است. درگاه‌های این اتاقک‌ها به وسیله قوس در پوشیده شده‌اند، تعدادی از اتاقک‌ها به مرور زمان به آخرین ساختمان الحاق شده‌اند، فضای ورودی باغ اکبریه نیز شامل سردری است که سقف آن به وسیله مقرنس‌کاری تزئین شده و فرم آن به صورت قوس پنج و هفت ساخته شده است.

باغ این مجموعه در جبهه شمالی و در مجاورت ساختمان تشریفاتی واقع شده است، در این باغ میوه‌های مختلفی برداشت می‌شود و انتهای باغ به دیوارهای محدوده این مجموعه ارتباط پیدا می‌کند، مصالحی که در ساخت و معماری این مجموعه عظیم مورد استفاده قرار گرفته شامل آجر، گچ، خشت خام، آهک، چوب و خاک است.

اتاق پذیرایی در آینده به صورت نگارخانه و محل نمایش هنرهای سنتی مورد استفاده قرار خواهد گرفت، همچنین ساختمان تشریفاتی به محل نگهداری و نمایش دو گنجینه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی تبدیل شده که این قسمت بازدیدکنندگان بسیاری دارد.

محوطه درشکه‌خانه که دارای اتاقک‌های متعددی است به محل آموزشی و کلاس‌های هنری اختصاص یافته است، این مجموعه در خصوص کاربری اکنون بهترین عملکرد را دارا است که ویژگی‌ها و خصوصیات بناهای آن بیانگر این مسئله است، فرم ویژه به کار رفته در معماری آن نشانگر کاری ماهرانه است که احتمالا توسط معماران یزدی انجام شده است.

نمای بیرونی و سبک معماری؛ تلفیقی از سنت و نوآوری

نمای این بنا با پیش‌ ایوانی سرتاسری و دو ستون بر روی آن تکمیل شده است، این روش معماری که به سبک ترکی شناخته می‌شود با ورود مسلمانان مهاجر از روسیه به ایران رواج یافت. ستون‌های به کار رفته در پیش‌ ایوان مدور بوده و با استفاده از آجرهای پیش‌بر ساخته شده‌اند.

قوس‌های دسته سبدی و نیم‌دایره نیز زیبایی خاصی به این بخش از بنا بخشیده‌اند، نمونه‌های مشابه این سبک معماری را می‌توان در عمارت‌هایی چون باغ نارنجستان شیراز، عمارت صدیق همایون تبریز، باغ ارم شیراز و سردر الملسهیه مشاهده کرد.

تا به حال برای حریم این مجموعه اقدام و کوششی صورت نپذیرفته است و بناهای باغ با وسعتی بسیار از سمت شمال به زمینی بایر از سمت شرق و جنوب به منازل روستای اکبریه و از سمت غرب به خیابان معلم منتهی می‌شود.

اهداف اصلی موثر در نحوه ترکیب اجزای این مجموعه در وهله نخست ایجاد ارتباط بین فضاهای درونی یک بنا بافضای بیرونی و سپس به وجود آوردن نوعی نظارت و کنترل بر نحوه ارتباط برای حفظ امنیت در فضای داخلی بوده است.

همچنین شیوه نوین بیشتر در قوس‌ها و شکل ظاهری بنا اثر گذاشته است شیوه‌ای که ملهم از معماری اروپاست بیشتر قوس و پوشش‌های کلاه فرنگی و قوس‌های تقریبا نیمه بیضی است اگر چه شیوه نوین به نسبت معماری چند صد سال اهمیت کمتری دارد این شیوه نتوانست در معماری بناهای مذهبی اثر گذارد.

در این شیوه از انواع تزئینات گچبری، آینه‌کاری و بخاری دیواری بیشتر استفاده شده است همچنین پنجره‌ها به صورت مشبک با شیشه‌های الوان ساخته شده است، معماری دوران صدساله اخیر ‌علاوه بر معماری اسلامی ایران گویای تلفیق با معماری بیگانه است.

باغ و عمارت اکبریه پس از مرمت و بازسازی، امروزه به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری فرهنگی و تاریخی بیرجند مورد بازدید عموم قرار می‌گیرد.

باغ و عمارت اکبریه به همراه هشت باغ ایرانی دیگر با شماره ۰۰۹-۱۳۷۲ به اتفاق آراء در سی و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی در سال ۱۳۹۰ه ‌ش به عنوان نخستین اثر تاریخی خراسان جنوبی به عنوان استانی نوپا که تنها ۱۳ سال از استان شدن آن می‌گذشت( ۱۳۸۳) در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. قبل از این، مجموعه باغ اکبریه سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۳۲۶ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود و حفاظت از آن به عنوان میراثی گران‌بها، وظیفه‌ای همگانی محسوب می‌شود.

امروزه، با وجود تعطیلی موقت این مجموعه به دلیل شرایط خاص، عمارت اکبریه بیرجند همچنان به عنوان نمادی از تاریخ، فرهنگ و هنر ایران در دل کویر، چشم انتظار بازدیدکنندگان و علاقه‌مندان به این سرزمین است تا بار دیگر شکوه و عظمت خود را به نمایش گذارد.

منبع: ایرنا