رد پای قهوه، از کشف تا جهانی شدن

قهوه طلای مردم معمولی است و مثل طلا برای هر کس احساس رفاه و اشرافیت می‌آورد.

قهوه یکی از محصولات استراتژیک و پرمصرف جهان به شمار می‌رود. مردم در سراسر دنیا روزانه یک میلیارد و 600 میلیون فنجان قهوه می‌نوشند؛ به اندازه‌ای که می‌تواند نزدیک به 300 استخر در اندازه استخرهای بازی‌های المپیک را پر کند.

این نوشیدنی پس از نفت، دومین کالای مهم جهانی است و جای تعجب نیست که اگر در آشپزخانه‌تان یک شیشه قهوه ندارید، در اقلیت قرار دارید. صنعت قهوه امروزه یکی از بزرگ‌ترین صنایع جهانی محسوب می‌شود و میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا از کشت دانه تا سرو آن مشغول به کار هستند.

کشف قهوه در دامان طبیعت

بیش از 12 قرن پیش، کارگران شب‌کار برای بیدار ماندن بدون ماده محرکی مانند قهوه باید بسیار تلاش می‌کردند. در آن زمان، چوپانی کنجکاو و هوشیار به نام خالد که مسئول یک گله بز در ارتفاعات کشور اتیوپی بود، متوجه رفتار عجیب بزهایش شد. او مشاهده کرد که بزها پس از خوردن دانه‌های خاصی که روی درختچه‌ای سبز می‌روییدند، پرتحرک و سرزنده می‌شوند و تا ساعت‌ها به شدت بیدار و فعال باقی می‌مانند. این دانه همان دانه قهوه بود که کشف آن، مسیر زندگی بشر را برای همیشه تغییر داد.

کارگران شب‌کار و افراد پرتلاش به زودی این دانه را شناختند، اما آن را نه به صورت خام، بلکه به شکل جوشانده مصرف کردند و به این ترتیب، قهوه به عنوان یک نوشیدنی متولد شد. این کشف ساده اما تحول‌آفرین، نقطه آغازین مسیری بود که قهوه را به یکی از محبوب‌ترین نوشیدنی‌های جهان تبدیل کرد.

گسترش در جهان اسلام

در یمن، صوفی‌ها به همان دلیلی که ما امروز قهوه می‌نوشیم، قهوه می‌نوشیدند. آن‌ها پس از نوشیدن این نوشیدنی می‌توانستند بیدار بمانند و نمازها و ذکرهای شبانه خود را با تمرکز و نیروی کافی به درگاه خداوند به جا بیاورند. به همین دلیل، قهوه در میان صوفیان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد و به سرعت گسترش یافت.

مصرف قهوه به عنوان یک نوشیدنی رایج، از طریق مسافران، زائران و بازرگانان به سایر بخش‌های جهان اسلام راه یافت. در قرن نهم هجری به مکه و ترکیه رسید و در قرن دهم هجری به قاهره، پایتخت مصر، راه پیدا کرد. به این ترتیب، قهوه به تدریج بخشی از فرهنگ و آداب و رسوم جهان اسلام شد.

شیخ عبدالقادر که اولین دست‌نویس شناخته شده درباره قهوه به تاریخ سال 997 هجری قمری متعلق به اوست، درباره این نوشیدنی گفته است: «قهوه طلای مردم معمولی است و مثل طلا برای هر کس احساس رفاه و اشرافیت می‌آورد.» این جمله نشان می‌دهد که قهوه در آن زمان ارزشمند و نشانه ثروت محسوب می‌شده است.

ورود به اروپا

نخستین قهوه‌خانه در اروپا در سال 1645 میلادی و در شهر ونیز تأسیس شد. کمی پیش از این، قهوه از طریق روابط بازرگانی با آفریقای شمالی و مصر وارد اروپا شده بود و به سرعت مورد استقبال قرار گرفت. قهوه‌خانه لویدز در لند که در اواخر قرن هفدهم میلادی تأسیس شد، پاتوق بازرگانان و صاحبان کشتی بود. مردم در قهوه‌خانه‌ها درباره مسائل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بحث و گفت‌وگو می‌کردند و این محیط‌ها خود زمینه‌ساز شکل‌گیری حرکت‌های آزادی‌خواهانه و روشنگری در اروپا شدند.

قهوه را نخستین بار، یک بازرگان ترک به نام «پاسکوا روسه» در سال 1650 میلادی به انگلستان برد و با آن در قهوه‌خانه‌ای در جرج یارد، خیابان لمبارد شهر لندن از مشتریان پذیرایی کرد. هشت سال بعد، کافه دیگری در کورن هیل باز شد و به تدریج، تقریباً 300 قهوه‌خانه در سراسر انگلستان دایر شد.

این قهوه‌خانه‌ها به «دانشگاه‌های یک پنی» معروف بودند؛ زیرا مردم می‌توانستند با پرداخت یک پنی، که قیمت یک فنجان قهوه بود، با متفکران، نویسندگان و دانشمندان بزرگ روزگار خود به گفت‌وگو بنشینند و از دانش آن‌ها بهره ببرند. این قهوه‌خانه‌ها نقش مهمی در گسترش دانش و افکار در اروپا داشتند.

اروپاییان قهوه را به همان روش سنتی مسلمانان تهیه می‌کردند؛ یعنی مخلوط پودر قهوه، شکل و آب را می‌جوشاندند و در فنجان می‌ریختند. پس از نوشیدن آن، رسوب قهوه در ته فنجان باقی می‌ماند؛ زیرا آن را صاف نمی‌کردند.

تولد کاپوچینو

در سال 1683 میلادی روش جدیدی برای آماده‌سازی قهوه پیدا شد که مورد استقبال قهوه‌خانه‌ها قرار گرفت. قهوه کاپوچینو الهام گرفته از مردی به نام «مارکو داویانو» کشیشی از فرقه راهبان کاپوچین است که در جریان محاصره وین در سال 1683 میلادی با ترک‌ها که آن شهر را به محاصره درآورده بودند، می‌جنگید.

به دنبال عقب‌نشینی ترک‌ها، مردم وین با استفاده از کیسه‌های قهوه به جا مانده از آن‌ها، قهوه درست کردند. از آنجا که قهوه برای ذائقه وینی‌ها خیلی قوی و تلخ بود، به آن خامه و عسل اضافه کردند. این کار باعث شد که رنگ قهوه قهوه‌ای روشن شود و شبیه رنگ ردای کاپوچین‌ها شود. مردم وین بعدها این نوع قهوه را با افتخار به نام فرقه مذهبی مارکو داویانو، «کاپوچینو» نام نهادند و از آن پس، کاپوچینو به سبب طعم ملایم و دلپذیر خود، یکی از محبوب‌ترین انواع قهوه در سراسر جهان شد.

قهوه در کلام بزرگان

قهوه همواره مورد توجه نویسندگان و متفکران بزرگ جهان بوده است. جاناتان سویفت، نویسنده مشهور و خالق آثار طنزآمیز، درباره قهوه گفته است: «قهوه ما را سرسخت، جدی و آرام می‌کند.» این جمله نشان‌دهنده تأثیر عمیق قهوه بر روح و روان انسان است.

امروزه قهوه نه تنها یک نوشیدنی، بلکه بخشی از فرهنگ، اقتصاد و زندگی روزمره میلیاردها انسان در سراسر جهان است. از قهوه‌خانه‌های سنتی گرفته تا کافه‌های مدرن، قهوه همچنان نقش مهمی در اجتماعات انسانی ایفا می‌کند و به عنوان نقطه اتصال افراد مختلف، فضایی برای گفتگو، استراحت و آرامش فراهم می‌آورد.

منبع: مهر