نفس تازه اوزوم خراسان شمالی با ردپای پلنگ
کوهستان اوزوم جاجرم که روزی در سکوتی سنگین فرو رفته بود، امروز با ثبت رد پای پلنگ ایرانی بار دیگر نشانههایی از زندگی و پویایی را در خود آشکار کرده است.
بهار در قرق اختصاصی «اوزوم» در شهرستان جاجرم خراسان شمالی امسال فقط سبزی و شکوفه نبود؛ مهمان بزرگی به قاب طبیعت این منطقه پا گذاشت.
پلنگ ایرانی، این گربهسان کمنظیر و نماد شکوه و بقا در دل ارتفاعات اوزوم دیده شد و حضورش، آرام اما پرمعنا، پیام روشنی برای دوستداران محیطزیست داشت که زیستگاه هنوز زنده است.
حضور پلنگ، نشانه جان گرفتن زیستگاه است، این گربه سان در راس هرم غذایی است و حضورش معمولا تنها زمانی پایدار میماند که سه شرط اصلی شامل امنیت نسبی زیستگاه، وفور طعمههای طبیعی و کاهش تعارض با انسان فراهم باشد.
مشاهدات پلنگ ایرانی در سالهای اخیر در این قرق از بهبود این سه مؤلفه در اوزوم حکایت دارد؛ نشانهای که ارزش آن، فراتر از یک خبر کوتاه محیطزیستی است.
اوزوم؛ قرقی که با بخش خصوصی جان گرفت
قرق اختصاصی اوزوم از سال ۱۳۹۶ بهصورت غیررسمی توسط بخش خصوصی مدیریت میشود؛ مدلی که در ایران هنوز نوپاست اما نمونهای از ورود سرمایه و مدیریت غیردولتی به عرصه حفاظت از حیاتوحش به شمار میرود.
در این سالها، گزارشهای متعدد مشاهده پلنگ در اوزوم ثبت شده و قرقبانان میگویند که حضور پلنگ در حواشی روستاها بهطور محسوسی کاهش یافته و همچنین گزارشی از حمله پلنگ به دامهای روستاییان در سالهای اخیر ثبت نشده است.
این تغییر رفتار نه حاصل کاهش جمعیت پلنگ، بلکه نتیجه تقویت طعمههای طبیعی و ایجاد امنیت نسبی در عرصههای طبیعی منطقه است.
سفرهای که برای پلنگ خالی نماند
یکی از نقاط قوت اوزوم، جمعیت مناسب طعمهها است؛ قوچ و میش وحشی کل و بز طعمه های پلنگ به شمار می رود، این گونهها که در ارتفاعات و تپهماهورهای منطقه زیست میکنند، سفره غذایی پلنگ را در داخل زیستگاه تامین کردهاند.
همین فراوانی، سبب شده تا پلنگ برای یافتن غذا، کمتر از عرصههای طبیعی خارج شود و به سمت روستاها و دامهای اهلی نرود؛ اتفاقی که هم به نفع دامداران است و هم به نفع پلنگ.
جایی که حفاظت با معدن هممسیر شده است
با وجود همه موفقیتها، قرق اوزوم چهرهای یکدست و بیحاشیه ندارد. یکی از جدیترین چالشها، فعالیتهای معدنی در منطقه است.
تردد ماشینآلات سنگین و فعالیتهای عمرانی میتوانند آرامش زیستگاه را برهم بزنند و امنیت وحوش، از جمله پلنگ، را تحت تأثیر قرار دهند.
به گفته مسوولان و قرقبانان، در سالهای اخیر دورههای آموزشی برای معدنکاران برگزار شده تا مسیرهای تردد بهگونهای انتخاب شود که کمترین مزاحمت را برای زیستگاه ایجاد کند، زمانبندی فعالیتها با دورههای حساس حیاتوحش (زایمان و جفتگیری) همپوشان نشود و تعارض میان انسان و حیوان به حداقل برسد.
آمار خوب جمعیت قوچ و میش و سایر گونههای طعمه در سالهای اخیر، نشانهای از همراهی نسبی معدنکاران با برنامههای حفاظتی است؛ هرچند نگرانیها درباره آینده این همزیستی همچنان پابرجاست.
تهدید پنهان؛ دام و سگهای گله
در کنار معدن، گلههای دام و سگهای گله نیز به عنوان یک دغدغه جدی مطرح هستند.
سگهای گله میتوانند به پلنگهای جوان یا سایر وحوش حمله کنند حضور گسترده دام، فشار چرا بر پوشش گیاهی را بالا میبرد و به دنبال آن کاهش علفزارها و تخریب زیستگاه، در نهایت سفره غذایی وحوش را کوچکتر میکند.
قرقبانان هشدار میدهند که اگر برای مدیریت ورود دام و کنترل سگهای گله برنامهریزی نشود، تعارض میان انسان و حیاتوحش دوباره اوج خواهد گرفت؛ تعارضی که تجربه نشان داده، قربانی اصلی آن، گونههای ارزشمند و آسیبپذیری مانند پلنگ هستند.
قرقی با سطح حفاظتی پایین، اما اهمیت بالا
اوزوم از نظر طبقهبندی رسمی، در رده بالای حفاظتی قرار ندارد؛ به همین دلیل تردد انسانها در منطقه زیاد است و امکان ورود بدون مجوز به بخشهایی از قرق وجود دارد.
اوزوم از نظر طبقهبندی رسمی، در رده بالای حفاظتی قرار ندارد؛ به همین دلیل تردد انسانها در منطقه زیاد است
این سطح حفاظتی پایین، کار حفاظت را دشوار کرده و نیاز به حضور میدانی بیشتر، آموزش جوامع محلی و فرهنگسازی مستمر را دوچندان کرده است. با این حال، حاصل کار تا امروز مثبت بوده؛ پلنگ همچنان در اوزوم رفتوآمد میکند و همین حضور، بزرگترین گواه موفقیت نسبی این الگوی مشارکت بخش خصوصی در حفاظت است.
اوزوم؛ آزمون بزرگ برای یک الگو
قرق اختصاصی اوزوم امروز تنها یک زیستگاه برای پلنگ نیست؛ آزمایشگاهی زنده برای آزمودن یک الگوی تازه در حفاظت از حیاتوحش است، الگویی که با مشارکت بخش خصوصی، همکاری معدنکاران، همراهی جوامع محلی و نظارت حاکمیتی دولت ترسیم شده است.
اگر این مدل بتواند تعادل میان توسعه و حفاظت را حفظ کند، اوزوم میتواند به نمونهای ملی برای نشان دادن نقش بخش خصوصی در صیانت از طبیعت ایران تبدیل شود؛ الگویی که پلنگ ایرانی، با حضور آرام اما باصلابت خود، مهر تاییدی موقت بر آن زده است؛ تاییدی که برای ماندگار شدن، به تداوم مسئولیتپذیری همه طرفها نیاز دارد.
پلنگ در اوزوم خودنمایی کرد؛ اما بیش از آن، حفاظت مسوولانه بود که چهره خود را در این منطقه به نمایش گذاشت.
اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی مناطق حفاظت شده و پارک های ملی سالوک، ساریگل و ضامن آهو، مناطق حفاظت شده قرخود، گلول، سرانی و پناهگاه حیات وحش میاندشت جاجرم را که محل زیست پلنگ ها می باشد، با گستره ۲۰۰ هزار هکتار مدیریت می کند.
منبع: ایرنا
