تصاویر| آرامگاه فردوسی چگونه بود و چگونه شد

روز بزرگداشت فردوسی، گرامی‌داشت اوج شکوه و بالندگی زبان فارسی و پاسداشت اندیشه‌ بلند مردی است که با قلمی خردگرا، حماسه‌ای سترگ را بر دفتر تاریخ ایران نگاشت. شاهنامه، گنجینه‌ بی‌بدیل اسطوره‌ها، پهلوانان، تاریخ باستانی و فرهنگ ایران است و نه تنها اثری ادبی، بلکه سندی هویتی است که هویت ملی ما را در طول قرن‌ها حفظ کرده است.

جایگاه فردوسی در تارک فرهنگ ایران چنان رفیع است که نام و یاد او همواره با شکوه و احترام در هم آمیخته است. اما بنای یادبودی که امروز به عنوان آرامگاه این اسطوره‌ بی‌بدیل زبان و ادبیات فارسی شناخته می‌شود، خود داستانی پر فراز و نشیب را در دل دارد، این بنا، که قرار است نمادی از جاودانگی شاهکار او باشد، خود دستخوش دگرگونی‌ها و تحولات متعددی در دهه‌های گذشته شده است.

این گزارش بر آن است تا با نگاهی تحلیلی و مستند، سیر تغییرات و تحولات معماری و ساختاری آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی را در سده‌های اخیر مورد بررسی قرار دهد. از نخستین بناهای یادبودی که بر مزار حکیم توس بنا نهاده شد، تا بازسازی‌ها و توسعه‌هایی که با هدف ارتقاء جایگاه و زیبایی این مکان صورت پذیرفت، هر مرحله بازتابی از نگرش جامعه، ذوق هنری معماران و مسئولان فرهنگی وقت بوده است.

در این مسیر، با الهام از روحیه شاهنامه، بنای آرامگاه نیز کوشیده است تا همگام با گذر زمان، شکوه و صلابت خود را حفظ کرده و همواره زیارتگاهی پرشور باقی بماند. بررسی این دگرگونی‌ها نه تنها به درک بهتر تاریخچه‌ این بنای مهم کمک می‌کند، بلکه می‌تواند درس‌هایی ارزشمند در خصوص اهمیت حفظ و ارتقاء میراث فرهنگی و هویت ملی به ما بیاموزد.

در ادامه، با ورود به جزئیات این تحولات، شاهد روند تکاملی این بنای ملی خواهیم بود که خود بخشی از روایت بزرگتر تاریخ معماری و فرهنگ معاصر ایران را تشکیل می‌دهد.

در ابتدای شاهنامه بایسنقری، که یکی از نسخه‌های کهن شاهنامه فردوسی است و در ابتدای قرن نهم به سفارش شاهزاده بایسنقرمیرزا تهیه شد، ذکر شده که نخستین بنا را «ارسلان جاذب»، از مهم‌ترین سرداران سلطان مسعود غزنوی در قرن پنجم بر مزار فردوسی ساخت چراکه این سردار خراسانی بسیار شیفته فردوسی بود. اما در زمان حمله مغول‌ها، بنای آرامگاه فردوسی را خراب می‌کنند تا از مصالح آن در توس، بنای دیگری بسازند اما در انتهای قرن هفتم یکی از سرداران غازان خان، که از ایلخانان ایرانی بود ساختمانی روی مزار فردوسی برپا کرد. اما در اواسط قرن دهم هجری و هم‌زمان با یورشِ عبدالله خان ازبک به مشهد، که از حاکمان دودمان شیبانی بود، دستور تخریب ساختمانی که روی مزار فردوسی بود داده می‌شود.

در قرن دوازدهم وقتی ویلیام فریزر، کارمند انگلستان از مزار فردوسی بازدید می‌کند، در گزارش خود این بنا را «مدفنی محقر» یاد می‌کند، پس از آن هم تا سال‌ها مزرعه گندم این بنا را می‌پوشاند و در ذهن‌ها فراموش می‌شود تا اینکه عبدالوهاب آصف‌الدوله که از وزرای ناصرالدین شاه قاجار بود مامور به جست‌وجوی آرامگاه می‌شود. به صورت موقت چند اتاق در کنار قبر فردوسی می‌سازد. سال ۱۳۰۲ هم ملک‌الشعرای بهار از قبر فردوسی بازدید کرده و از آن «آماده برای ساخت بنا» یاد کرد و این گونه آن مدفن محقر به بنایی باشکوه و ماندگار تبدیل می‌شود.

تغییرات بنای آرامگاه فردوسی در سده چهاردهم

وقتی با سلمان ساکت، نویسنده، شاهنامه‌پژوه و عضور هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، در خصوص تغییرات بنای آرامگاه فردوسی در سده چهاردهم شمسی صحبت کردیم، او گفت: حدود سال‌های ۱۳۰۱ و ۱۳۰۲ هجری شمسی و همراه با افزایش روحیه ملی‌گرایی در ایران، پژوهندگان و اساتید ادبیات بر آن شدند تا دولت‌وقت را موظف به ساخت آرامگاهی در خورِ شان این شاعر بزرگ کنند.

او با اشاره به تلاش‌های محمدتقی بهار برای این کار گفت: در آن ایام محمدتقی بهار چند مقاله به منظور تبیین ضرورت این کار نوشت و در بخشی از متن خود تاکید کرد که «اگر بنا توسط دولت ساخته نشود، ما مردم خراسان خودمان این بنا را خواهیم ساخت» تا اینکه سرانجام رضاشاه قانع شد که بنایی فاخر بر مزار فردوسی ساخته شود. بر این اساس ارباب کیخسرو شاهرخ، نماینده ملی‌گرای زرتشتیان در مجلس، ساخت آرامگاه فردوسی را هم‌زمان با نزدیک شدن به هزاره فردوسی در سال ۱۳۱۳ آغاز کرد، بنابراین اردیبهشت ۱۳۰۵ طراحی نقشه برای بنای آرامگاه آغاز شد.

وقف زمین اطراف مزار آرامگاه به انجمن آثار ایران

این نویسنده و پژوهشگر گفت: باغی که مزار فردوسی در آن بود، در آن زمان متعلق به حاج میرزا محمدعلی قائم مقام تولیه بود که ۲۳ هزار مترمربع بود، او در آن سال، این بنا را به انجمن آثار ایران تقدیم کرد پس از آن حسین ملک نیز ۷ هزار متر از اراضی اطراف باغ را به انجمن بخشید لذا مجموعه اراضی آرامگاه به ۳۰ هزارمتر مربع رسید.

عضو وابسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: طراحی نقشه آرامگاه در ابتدا به «ارنست امیل هرتسفلد»، باستان‌شناس آلمانی سپرده شد، اما انجمن طرح او را نپذیرفت لذا ارباب کیخسرو شاهرخ، طراحی نقشه را به کریم طاهرزاده بهزاد معمار ایرانی پیشنهاد داد، پس طاهرزاده بهزاد نقشه معماری آرامگاه را فراهم کرد. اما این طرح نیز پذیرفته نشد و تصمیم بر آن شد تا مسابقه‌ای به منظور پیدا شدن طرح برتر، گذاشته شود.

وی افزود: بر این اساس دومین نقشه کریم طاهرزاده بهزاد در سال ۱۳۰۷ پذیرفته شد که یادآور بناهای هخامنشی با سرستون‌های بلند وسط باغی بزرگ بودو اما اجرای نقشه طاهرزاده بهزاد پس از مدتی متوقف شد چرا که انجمن آثار تصمیم گرفت نقشه جدیدی از «آندره گدار» را که یک مدل مینیاتوری گچی بود اجرایی کند اما باز این طرح هم به دلیل داشتن سقف هرمی که یادآور معماری مصر و فراعنه بود، متوقف شد.

سلمان ساکت یادآور شد: بار دیگر از طاهرزاده بهزاد برای طراحی بنای آرامگاه فردوسی دعوت شد. او با تغییر در نقشه گدار سقفی پلکانی طراحی کرد که سال ۱۳۱۲ مورد تایید انجمن قرار گرفت و اجرا و نظارت بر ساختِ نقشه طاهرزاده بهزاد، بر عهده حسین حجارباشی زنجانی و حسین‌آقا لرزاده قرار گرفت. سنگ‌های لازم برای بنا از معدن سنگ مرمر خلج، در نزدیکی مشهد آورده شد و در نهایت ظاهر ساختمان یادآور بناهای پرسپولیس و مقبرة کوروش بزرگ در پاسارگاد بود که هم‌زمان با جشن هزاره فردوسی در سال ۱۳۱۳ این بنا به پایان یافت.

توسعه بنا توسط هوشنگ سیحون

وی افزود: اما بنا، استحکام کافی نداشت و به مرور زمان نشست کرد، ۳۰ سال پس از برپا داشتن این بنا، ضرورت جلوگیری از نفوذ رطوبت و فراهم آوردن فضای کافی احساس می‌شد؛ بنابراین وزارت فرهنگ و هنر، مهندسی تعمیر را به هوشنگ سیحون، معمار و نقاش سرشناس ایرانی سپرد. در تاریخ ۲۵ خـرداد ســال ۱۳۴۳ قــراردادی مابیــن هوشــنگ ســیحون، رئیــس وقــت دانشــکده هنرهــای زیبــای دانشــگاه تهــران و انجمـن آثـار ملـی بـرای بازسـازی بنـای آرامـگاه فردوسـی و طراحـی فضـای پیرامونـی آن منعقـد شـد کـه بـر اسـاس آن ســیحون می‌بایست نقشــه‌های مقدماتــی و قطعــی پــروژه را در سررســیدهای مقــرر مســتقیما بــه انجمــن یــا بــا اجــازه انجمـن بـه مقاطعـه‌کار کـه شـرکت کا. ژ.ت بـود تحویـل دهـد. او اقدام به توسعه و تغییراتی در بنای آرامگاه کرد و سال ۱۳۴۷ طرح نهایی به اتمام رسید. سـیحون همچنین در کنـار بازسـازی بنـای آرامـگاه فردوسـی، بـاغ آن را هـم بـر اسـاس الگـوی چهاربـاغ ایرانـی از طریـق رعایـت قرینه‌سـازی و تعبیـه آب نماهـای متعـدد و جوی‌هـای آب پیوسـته و گسسـته در فضـای بـاغ، محوطـه سـازی کـرد.

رئیس پیشین مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در سال ۱۳۴۸ ابوالحسن صدیقی، مجسمه ای با سنگ مرمر از فردوسی ساخت که جلو استخر و مقابل درب ورودی آرامگاه فردوسی نصب شد. درون استخر ۳۰ فواره با گلبرگ‌هایی از نیلوفر روی آب قرار داده شد که نشان از ۳۰ سال رنج فردوسی در سرودن شاهنامه داشت. «موزه توس» هم در جانب شمال غربی بنا ساخته شد که بنای این موزه را هم هوشنگ سیخون در سال ۱۳۴۷ ساخت.

هفت مکعب تشکیل دهنده بنای آرامگاه

سلمان ساکت با بیان اینکه بنای آرامگاه حکیم توس در حال حاضر شامل یک چهارگوشه است، گفت: هر طرف این چهارگوشه پله دارد و مساحت آن ۱۰۴۳ متر مربع است، کل بنا ۱۸ متر است که بر سکویی نهاده شده است، این مکعب ساده در نگاهی دقیق‌تر از هفت مکعب مستطیل برهم نهاده تشکیل شده است، مکعب اول با دیواره‌ای به ارتفاع ۱.۷۰ متر است که صفه اصلی را می‌سازد قاعده ای است به شکل مربع به صورت راهروی به طول ۲۸ متر و عرض ۴ متر که آرامگاه را دور می زند.

وی افزود: مکعب دوم با دیواره به ارتفاع ۶۰ سانتی متر و به طول ۲۰ متر و عرضی کوچک‌تر، حدود دو متر، معبر مربعی می‌سازد که در ضلع غربی آن دری تعبیه شده است که پیش از توسعه و بازسازی آرامگاه، مدخل اتاق قبر بود. در ضلع شرقی این معبر نیز در اتاق مذکور، دریچه‌ای بود که با بهسازی بنای آرامگاه و انتقال قبر به زیر زمین، مسدود شد و این اتاق به شکل راهروی مربع شکل در آمد.

این پژوهشگر و نویسنده گفت: معکب سوم ۱۵ در ۱۵ و چهارم ۱۳ در ۱۳ متر، هریک با ارتفاع تقریبا ۱.۷۰ با اختلاف اندکی روی هم نهاده شده‌اند که آنها را با لبه‌ها و قرنیزهای تزیینی از هم جدا کرده‌اند. بر دیواره مکعب چهارم در ضلع جنوبی کتبه‌ای است که به همت انجمن آثار ملی در ساخت بنا و تکریم مقام شاعر اشاره دارد. مکعب پنجم نیز به ارتفاع حدود ۱۰ متر است، که نمای اصلی آرامگاه است، نمای عظیم این آرامگاه باشکوه را نشان می دهد.

رد پای معماری هخامنشی بر بنای آرامگاه فردوسی

نویسنده کتاب «کارنامه فیاض» ادامه داد: در چهار طرف نمای بیرونی بر الواحی مستطیل شکل با ابعاد ۱.۵ در ۴ متر، اشعاری از فردوسی درج شده است، هرکتیبه شامل ۱۲ بیت است و هر کتیبه در دو طرف خود دارای دو ستون و هر گوشه مکعب دارای یک ستون است که با پایه و سرستون ۷.۵ متر ارتفاع دارد. اطراف این کتیبه‌ها با کنده‌کاری‌هایی به شیوه معماری هخامنشی تزیین شده است.

وی افزود: ستون‌هایی با سرستون‌هایی به شکل دو سر گاوِ به هم چسبیده، قرنیزها و لبه‌های تزیینی را نگه داشته‌اند. بر پیشانی مکعب عظیم آرامگاه، در سمت جنوب، نشانه فروهر نقش شده است که نماد حافظ آفریدگان خوب در ایران باستان است. روی آن مکعب ششم به ارتفاع ۱.۸۰ و اضلاع ۶ متر و روی مکعب ششم، مکعب هفتم به ارتفاع یک متر و اضلاع ۴ متر جای دارد که در حقیقت بام آرامگاه است.

سلمان ساکت با تاکید بر اینکه حجم کلی بنا زیگورات‌های باستانی را تداعی می کند، ادامه داد: بنا در عین ایستایی موقر خود، حرکت رو به بالا را که نماد اولوهیت و عظمت است به ذهن متبادر می‌کند، بنای آرامگاه فردوسی از نخستین‌بناهایی است که به سبک گرایش به معماری باستانی ایران ساخته شده است. بخش درونی آرامگاه نیز از سمت غرب با پلکان‌هایی از دو سمت شمالی و جنوبی به زیرزمین و محل قبر فردوسی منتهی می شود.

وی افزود: شش قطعه از نقوش برجسته سنگی، که پیش از بازسازی آرامگاه بر دو طرف راهرو و ورودی اتاق قبر، نصب شده بود، به دیوار پلکان‌ها منتقل و نصب شده است. این نقوش در جبهه جنوبی شامل «پیکار رستم»، «جنگ دلاروان ایرانی و تورانی»، «نبرد رستم و سهراب» و در جبهه شمالی شامل «داریوش بزرگ بر تخت سلطنت»، «دونفر از اسپهبدان در حضور شاهنشاه ساسانی» و «آمدن پادشاه هندوستان به دربار ایران» است.

این پژوهشگر ادامه داد: این زیرزمین به عمق ۵ متر و به ابعاد ۳۰ در ۳۰ متر برای ایجاد استحکام بیشتر بنا ساخته شده است. دورادور پی ساختمان راهروهایی باریک برای جلوگیری از رطوبت و ایجاد فضایی برای گردش هوا تعبیه شده است. محل قبر که پیش تر در اتاقی کوچک به ابعاد ۵ در ۵ متر بود و مدخل آن از معبر دوم بیرون آرامگاه باز می شد، یکجا به پایین منتقل شد.

وی افزود: بر بدنه دیوارهای دو ضلع جنوبی و شرقی زیرزمین، نقش‌های سنگی برجسته از داستان‌های شاهنامه و نیز دو سنگ‌نوشته به خط نستعلیق جلب‌توجه می‌کند که شامل «زال در پناه سیمرغ»، «نبرد زال با شیر»، «به کمند گرفتن رستم رخش را»، «نبرد رستم با دیو سپید»، «رفتن رستم به نبرد شاه مازندران»، «نبرد رستم با یکی از پیل‌تنان مازندران»، «چاره جویی رستم از سیمرغ برای شکست اسفندیار»، «آوردن رستم تیر دوشاخ را از جنگل»، «جنگ رستم با اسفندیار» و «کتیبه ای به ابعاد ۱ در ۱.۵ متر حاوی ۴۰ بیت قصیده جلال الدین همایی» است.

سلمان ساکت گفت: در وسط سقف زیرزمین مربعی به ابعاد ۶.۲۸ سانتی متر باز می شود که امکان می دهد که سقف نهایی آرامگاه را از میان مکعب‌های برهم نهاده، مشاهده کرد. از آن دریچه، فضای طبقه دوم که پیش‌تر اتاق قبر بود دیده می‌شود. از تراشیده شدن دیواره‌های اتاق قبر، معبری مربع شکل میان دیوار آرامگاه و معجرهای کوتاه ایجاد شده است.

سنگ قبر فردوسی

وی در خصوص سنگ قبر فردوسی گفت: سنگ قبر از جنس مرمر روشن با رگه‌های قرمز سوخته تراشیده شده است، روی آن در میان حاشیه تزیینی با خط خوش نستعلیق چینی نوشته شده است: «به نام خداوند جان و خرد. این مکان فرخنده آرامگاه استاد گویندگان فارسی زبان و سراینده داستانهای ملی ایران، حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی است که سخنان او زنده کننده کشور ایران و مزار او در دل مردم این سرزمین جاویدان است. تاریخ تولد ۳۲۹ ق، تاریخ وفات ۴۱۱ ق»

سلمان ساکت بیان کرد: اقـدام شـاخصی کـه در دهـه ۸۰ رخ داد، بازپیرایـی بـاغ آرامـگاه بـود. طـرح محوطـه بـاغ آرامـگاه فردوسـی همچنـان برپایـه اسـلوب چهاربـاغ ایرانـی بـه همـت یعقـوب دانـش‌دوسـت در سـال ۱۳۸۶ بـا تغییراتـی اجـرا شـد و دو سـال بعـد، طـرح محوطه‌سـازی بـه پایـان رسـید. در نهایـت تـا سـال ۹۱ نیـز اجـرای کامـل سـنگ فـرش پایـان یافـت. پس از آن بــا پیگیری‌هــای شــهرداری مشــهد و امضــای تفاهمنامـه بـا اداره کل میـراث فرهنگـی، صنایـع دسـتی و گردشـگری خراسـان رضـوی، در اردیبهشـت سـال ۱۳۹۷ پـروژه بازپیرایـی فضـای حریـم آرامـگاه فردوسـی (جلوخـان) آغـاز شـد که شامل مجسمه، فضای سبز، مسیره پیاده‌راه، پارکینگ و مسـیر دسترسـی بـه بافـت تاریخـی کهـن دژ از جلوخـان آرامـگاه فردوسـی بـه طـول ۹۲۰متـر بـا هزینـه ای حـدود ۶میلیـارد تومـان نیـز از دیگـر اقدامـات ایـن حـوزه بـود.

منبع: ایبنا