قراویز؛ دشت امید و بهشت امن آهوان ایرانی در غرب کرمانشاه

سایه سنگین خشکسالی، شکار غیرمجاز و توسعه لجام‌گسیخته فعالیت‌های انسان در سال‌های اخیر بسیاری از زیستگاه‌های طبیعی حیات وحش را در سراسر کشور با چالش جدی مواجه کرده اما پناهگاه حیات وحش «قراویز» در غرب استان کرمانشاه در حوزه جغرافیایی شهرستان‌های قصرشیرین و سرپل‌ذهاب به همت دلسوزان محیط‌زیست و همراهی جامعه محلی، به دژی استوار و مأمنی بی‌بدیل و بهشتی امن برای بقا و زادآوری آهوان اصیل ایرانی تبدیل شده است.

پناهگاه حیات وحش قراویز با وسعتی در حدود چهار هزار هکتار، در امتداد مرزهای ۲ شهرستان سرپل‌ذهاب و قصرشیرین واقع شده و یکی از مناطق چهارگانه شاخص تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست در غرب کشور است. این منطقه به دلیل برخورداری از موقعیت جغرافیایی ویژه، تپه‌ماهورهای متعدد و پوشش گیاهی نسبتاً غنی، شرایط اکولوژیکی ممتازی را برای زیست حیات وحش فراهم آورده است.

این پهنه با ارزش طبیعی، یکی از مناطق چهارگانه شاخص تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در غرب ایران است که به دلیل قرارگیری در شاهراه مواصلاتی طبیعت منطقه و نزدیکی به مرز، از اهمیت استراتژیک، پدافندی و زیست‌محیطی فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

تپه‌ماهورهایی که گهواره حیات شدند

ویژگی‌های منحصر بفرد توپوگرافی و زمین‌شناختی قراویز، از آن یک شاهکار طبیعی ساخته است، این منطقه ترکیبی چشم‌نواز از دشت‌های فراخ و تپه‌ماهورهای متعددی است که به دلیل زاویه تابش خورشید و ساختار خاک، پناهگاه‌های طبیعی و دالان‌های امنی را برای استراحت و پنهان شدن حیات وحش ایجاد کرده‌اند.

این ناهمواری‌های ملایم، بهترین بستر برای فرار و مانور آهوان تیزپا در برابر شکارچیان طبیعی است.

برخلاف تصور عمومی از مناطق گرمسیری غرب کشور، قراویز از پوشش گیاهی غنی و متراکمی، به‌ویژه در فصل بهار، برخوردار است، وجود گونه‌های مرتعی مرغوب، گیاهان چتری و فورب‌های مغذی در این محدوده، یک جیره غذایی کامل و باکیفیت را برای گیاه‌خواران فراهم می‌کند، همین وفور منابع غذایی، عامل اصلی ماندگاری، عدم مهاجرت اجباری و در نتیجه بالا بودن نرخ باروری و زادآوری موفق آهوان در این منطقه شده است.

تنوع جانوری؛ پادشاهی آهوان اصیل در قلمرو حیات وحش

اگرچه قراویز در ادبیات محیط زیستی کشور با نام «آهوی ایرانی» عجین شده و به عنوان متراکم‌ترین زیستگاه این گونه در غرب شناخته می‌شود، اما تنوع جانوری آن به همین‌جا ختم نمی‌شود. این اکوسیستم پویا، مأمن گونه‌های باارزش دیگری نظیر قوچ و میش کُردی، کل و بز، و پستانداران کارآمدی چون گرگ، روباه، شغال و کفتار است که زنجیره غذایی و تعادل اکولوژیکی منطقه را به زیباترین شکل ممکن کامل کرده‌اند.

بهشت پرندگان؛ آسمانی فرادستِ تیزپایان دشت

نگاهی به آسمان قراویز، ارزش پرنده‌شناسی این پناهگاه را برملا می‌کند، این منطقه علاوه بر میزبانی از پرندگان بومی مانند کبک و تیهو، کریدور پروازی و زیستگاه موقت پرندگان شکاری نایاب و باارزشی همچون دلیجه، سارگپه، عقاب طلایی و بالابان است، حضور این پرندگان در رأس هرم غذایی، نشان‌دهنده سلامت کامل زیست‌بوم و وجود چرخه‌ای سالم از جوندگان و خزندگان در لایه‌های زیرین این پناهگاه است.

کیمیای آب؛ مدیریت هوشمند منابع در فصل عطش

بزرگ‌ترین چالش مناطق گرمسیری در غرب کرمانشاه، مدیریت منابع آب در تابستان‌های سوزان است، در قراویز، تامین آب حیات وحش از طریق چشمه‌های طبیعی موجود و هم‌زمان با اجرای پروژه‌های ساخت آبشخورهای هوشمند و توزیع دستی آب توسط محیط‌بانان در نقاط کور انجام می‌شود.

این مدیریت هوشمندانه سبب شده تا آهوان برای یافتن آب ناچار به خروج از مرزهای امن پناهگاه و ورود به زمین‌های کشاورزی یا جاده‌های مواصلاتی نشوند ضمن اینکه پوشش گیاهی در فصل گرما، به همان اندازه که یک مزیت است، می‌تواند به باروتی آماده انفجار در برابر آتش‌سوزی‌های فصلی تبدیل شود.

پیش‌دستی محیط‌بانان در برابر خطرات فصلی

با نزدیک شدن به فصل گرما و خشک شدن تدریجی پوشش گیاهی، سایه هولناک آتش‌سوزی‌های فصلی همواره مراتع و حیات وحش منطقه را تهدید می‌کند امسال اما محیط‌بانان قراویز در اقدامی پیشگیرانه، مدیریت بحران را پیش از وقوع آغاز کرده‌اند.

رییس اداره حفاظت محیط زیست قصرشیرین روز یکشنبه در گفت وگو با خبرنگار ایرنا، با اشاره به تراکم بالای پوشش گیاهی در این پناهگاه اظهار کرد: با هدف پیشگیری از حوادث احتمالی و کاهش تلفات حیات وحش عملیات حذف مواد سوختنی و ایجاد خطوط آتش‌بر در محدوده پناهگاه قراویز با همکاری مشترک محیط‌بانان و جنگل‌بانان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان با موفقیت به اجرا درآمد.

«پژمان فتاح‌پور» با تاکید بر اینکه این موانع فیزیکی نقش حیاتی در جلوگیری از سرایت شعله‌های آتش به عمق زیستگاه دارند، از همکاری و تعامل بین‌بخشی اداره کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان کرمانشاه که در ارتقای ضریب ایمنی منطقه نقش بسزایی داشته است، قدردانی کرد.

تعامل بومیان و مسوولان؛ کلید طلایی ماندگاری قراویز

حفظ این نگین درخشان در غرب کشور، تنها حاصل تلاش‌های سازمانی نیست، بلکه ریشه در فرهنگ غنی و آگاهی زیست‌محیطی مردم بومی منطقه دارد طوری که استاندار کرمانشاه نیز پیش از این با تجلیل از وضعیت حفاظتی پناهگاه قراویز، بر نقش کلیدی مردم محلی تاکید کرده و یادآور شده بود که به واسطه فرهنگ حمایتی مردم منطقه و تلاش شبانه‌روزی محیط‌بانان، قراویز کمترین آسیب را دیده و امروز به نمادی موفق از تعامل هم‌افزا میان انسان و طبیعت تبدیل شده است؛ زیستگاهی امن که با تکیه بر شعار زمین پاک، آینده‌ای روشن را برای حیات وحش ایران نوید می‌دهد.

کارشناسان حوزه محیط زیست بر این باورند که قراویز، با وجود تمامی چالش‌های اقلیمی و محیطی، همچنان یکی از معدود نقاط امیدوارکننده برای حفظ نژاد خالص آهوی ایرانی در غرب کشور است؛ بهشتی که استمرار امنیت آن، نیازمند نگاه ملی، اعتبارات مستمر و حمایت همه‌جانبه است.

لایروبی و آبگیری آبسخورهای پناهگاه حیات وحش قراویز

رییس اداره محیط زیست شهرستان سرپل‌ذهاب نیز به اقدامات انجام شده در قراویز اشاره کرد و توضیح داد که به منظور تامین آب سالم برای حیات وحش در فصل گرم سال، آبشخورهای پناهگاه حیات وحش قراویز با تلاش مأموران یگان حفاظت محیط زیست این شهرستان پاکسازی و لایروبی شد.

«کیانوش احسانی‌پور» افزود: هدف از اجرای این طرح که سطح پهناوری از این مناطق را دربر می‌گیرد، تامین، نگهداری و اطمینان از پایداری منابع آبی به‌عنوان اساسی‌ترین و حیاتی‌ترین نیاز زیستی حیات وحش در اقلیم‌های گرمسیری منطقه بوده تا در شرایط خشکسالی و گرمای سوزان و طولانی مدت تابستان در حوزه مذکور مشکلی برای حیات وحش متنوع و ارزشمند این عرصه‌ها ایجاد نشود.

وی تصریح کرد: یکی از مشکلات مناطق تحت مدیریت محیط زیست در شهرستان‌های گرمسیری کمبود منابع آبی در سطح این مناطق است به همین دلیل مرمت و بازسازی منابع آب و آبشخورها نقش اساسی در تامین آب حیات وحش در سطح منطقه را ایفا می‌کند.

او گفت: تا پایان فصل تابستان آبرسانی به آبشخورهای حیات وحش در این مناطق ادامه خواهد داشت.

استان کرمانشاه ۲ میلیون و ۴۹۹ هزار هکتار مساحت دارد که ۷۰ درصد آن را عرصه‌های منابع طبیعی با بیش از ۵۲۷ هزار هکتار جنگل و یک میلیون و ۱۹۲ هزار هکتار مرتع تشکیل داده است.

پنج منطقه شامل بیستون، قلاجه، بوزین و مره‌خیل، امروله دالاخانی و نیز بدر و پریشان همچنین سه پناهگاه حیات وحش ورمنجه، زله زرد و قراویز و نیز ۲ اثر طبیعی و ملی غار قوری قلعه و غار پراو در استان کرمانشاه تحت حفاظت محیط زیست قرار دارد.

کرمانشاه با تنوع اقلیمی و زیستی دارای گونه‌های متنوع جانوری از جمله شوکا، کل و بز، آهو، قوچ و میش، پلنگ، خرس قهوه ای و سایر پستانداران است.

منبع: ایرنا