تصاویر| قدیمی ترین نقشه ایران چه زمانی کشیده شد؟
نقشه برداری، هنری باستانی و علمی پیچیده از آغاز تمدن بشر تا به امروز است. آغاز نقشهبرداری علمی و فنی در ایران از زمان تاسیس مدرسه دارالفنون در دوره قاجار بود. با این حال قدیمیترین نقشههای ایران در کتاب «المسالک و الممالک» که از مهمترین کتابهای جغرافیایی قرن چهارم (ه. ق) است، وجود دارد.
مروری بر تاریخچه نقشه برداری در ایران باستان نشان میدهد که نقشه برداری در ایران باستان برای پروژههای بزرگ ساختمانی و مدیریت منابع استفاده میشد. نقشههای اولیه در دوره هخامنشیان(۵۵۰-۳۳۰ قبل از میلاد) در ساخت پروژههای عظیم مانند جادهها، کانالها و بناهای بزرگ کاربرد داشت.
در دوره ساسانیان، نقشه برداری برای ساختوسازهای عظیم مانند پلها، آبراهها و سیستمهای آبیاری پیشرفته استفاده میشد. آثار باستانی نشاندهنده استفاده از ابزارهای اولیه برای اندازهگیری و نقشهبرداری است. در دوران اسلامی، به ویژه در دوره عباسیان و سلجوقیان، پیشرفتهای زیادی در زمینههای علمی از جمله نقشه برداری و جغرافیا مشاهده میشود.
نام خلیج فارس بر روی قدیمی ترین نقشه
کتاب نفیس «المسالک و الممالک» اثر «ابواسحق ابراهیم اصطخری» دانشمند ایرانی سده سوم و چهارم هجری است. در این کتاب، اطلاعات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی سرزمینهای اسلامی از هند تا آفریقا به دقت توصیف و با ترسیم نقشهها تکمیل شدهاست. از مهمترین نقشههای این کتاب میتوان به موقعیت و نام خلیج فارس با عنوان «بحر صوره فارس» اشاره کرد.
در این نسخه علاوه بر اطلاعات ارزندهی جغرافیایی مانند فواصل شهرها، درباره مسائل اقتصادی مانند منابع معدنی، محصولات کشاورزی و صنایع دستی نوشته شده است. این نسخه خطی سال ۱۳۸۷ در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است و در موزه ملی ایران نگهداری میشود.
موقعیت و نام خلیج فارس با عنوان «بحر صوره فارس»در کتاب المسالک و الممالک
این کتاب از نخستین تلاشها برای ترسیم جهان ایرانی ـ اسلامی به شکل نظاممند محسوب میشود و از نظر میراثی، اهمیت بالای دارد زیرا، تصویری از جغرافیای ایران در قرون اولیه اسلامی میدهد و نشان میدهد مسیرهای تجاری، شهرهای مهم و مرزهای فرهنگی ایران چگونه بودند و همچنین پایه بسیاری از آثار جغرافیایی بعدی شد.
ن
قشه خراسان و فرارودان در کتاب المسالک و الممالک
نقشه سرزمین کرمان در کتاب المسالک و الممالک
امیرکبیر و رشد در نقشه کشی ایران
نقشه برداری در زمان میرزا تقی خان امیر کبیر به اوج خود رسید و دانشجویان مدرسه دارالفنون اولین نقشه علمی خود از این مدرسه را کشیدند. موسیو کرشیش (کرزیر) معلم توپخانه و مهندسی، در کلاسهای درس مدرسه دارالفنون با کمک مترجم دانشمند خود میرزا ذکی مازندرانی، محصلان دارالفنون را با رموز فن نقشهبرداری آشنا ساخت.
موسیو کرشیش در سال ۱۲۷۵ قمری (۱۸۵۸ میلادی) موفق شد با دستیاری ذوالفقاربیک و محمدتقیخان که از شاگردان مدرسه دارالفنون بودند، اولین نقشه دارالخلافه تهران را تهیه کند. ۲۶ سال پس از این جریان، استاد عبدالغفار نجمالدوله، استاد علم جغرافیا و ستارهشناسی با همکاری دانشآموختگان مدرسه دارالفنون در سال ۱۳۰۲ ه. ق (۱۸۸۴ م.) و براساس ترجمه اطلسهای فرانسه نخستین اطلس جغرافیایی را با چاپ سنگی منتشر کرد.
نقشه موسیو کرشیش از تهران
نقشه برداری مدرن
در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، با ورود تکنولوژیهای جدید و مدرن به ایران، نقشه برداری به شیوههای علمی و دقیقتر انجام شد. نقشه برداری مدرن شامل استفاده از ابزارهای دقیق، تکنیکهای جدید و نقشههای جغرافیایی دقیق برای مدیریت و توسعه کشور بود.
در حال حاضر، با پیشرفت فناوری، نقشههای سه بعدی، نقشههای ماهوارهای و GIS (سامانه اطلاعات جغرافیایی) بهجای نقشههای سنتی به کار گرفته میشوند. نقشه برداری نه تنها در توسعه شهرها و کشورها نقش آفرینی کرده، بلکه امکان مطالعه جغرافیایی، مدیریت منابع طبیعی، و حتی تحلیل محیط زیستی را نیز فراهم آورده است. با گذر زمان، ابزارها و تکنیک های نقشه برداری نیز به طور مداوم بهبود یافته اند و هرکدام سهمی در شکل گیری جهان مدرن ایفا کرده اند.
منبع: همشهری
