جانورانی که استاد «بالا رفتن» در طبیعت هستند
بعضی از آنها میتوانند با یک انگشت از صخره آویزان شوند، برخی دیگر از لبهای به لبه دیگر تا شش متر میپرند و گروهی نیز روشی کاملاً جدید برای حرکت ابداع کردهاند که دانشمندان تا همین چند سال پیش از وجود آن بیخبر بودند.
فرادید| برخی جانوران برای بالا رفتن از صخرهها یا درختها به طناب، ابزار یا تجهیزات نیاز ندارند. آنها با تکیه بر ویژگیهای طبیعیشان حتی حرفهایترین صخرهنوردان را شگفتزده میکنند.
به گزارش فرادید؛ بعضی از آنها میتوانند با یک انگشت از صخره آویزان شوند، برخی دیگر از لبهای به لبه دیگر تا شش متر میپرند و گروهی نیز روشی کاملاً جدید برای حرکت ابداع کردهاند که دانشمندان تا همین چند سال پیش از وجود آن بیخبر بودند.
در ادامه با چند مورد از خارقالعادهترین «بالاروندگان» قلمرو جانوران آشنا میشویم.
گوسفند شاخبزرگ؛ استاد پرش روی پرتگاهها
گوسفند شاخبزرگ آمریکای شمالی (Bighorn sheep) با شاخهای عظیم و بدن تنومندش در نگاه اول بیشتر شبیه حیوانی سنگین به نظر میرسد تا یک صخرهنورد حرفهای. اما این ظاهر فریبنده است.
این جانور در مناطق بسیار صخرهای آمریکای شمالی زندگی میکند؛ جایی که مهارت در بالا رفتن از صخرهها تفاوت میان مرگ و زندگی است. گونههای مختلف آن در رشتهکوههای راکی، سیرا نوادا و بیابانهای آریزونا، نوادا و کالیفرنیا زندگی میکنند و هر کدام خود را با زیستگاهشان سازگار کردهاند.
راز توانایی خارقالعاده آنها در سمهایشان نهفته است. لبه بیرونی سم سخت و محکم است و در شکاف سنگها فرو میرود، در حالی که بخش داخلی نرم و اسفنجی آن مانند لاستیک به سطح سنگ میچسبد. شکاف میان دو قسمت سم نیز مانند انبر عمل میکند و سنگ را محکم میگیرد. علاوه بر این، ناخنهای کوچکی که بالاتر از سم قرار دارند، هنگام لغزش نقش ترمز را ایفا میکنند.
گوسفندان شاخبزرگ بیابانی میتوانند روی لبههایی به باریکی تنها پنج سانتیمتر حرکت کنند، از سکویی به سکوی دیگر تا حدود شش متر بپرند، روی زمین صاف با سرعت نزدیک به ۵۰ کیلومتر در ساعت بدوند و از شیبهای تند با سرعت حدود ۲۴ کیلومتر در ساعت بالا بروند.
چشمهای این جانور که در دو طرف سر قرار گرفتهاند، میدان دیدی حدود ۳۲۰ درجه ایجاد میکنند؛ ویژگی مهمی که هم برای تشخیص شکارچیانی مانند شیر کوهی، گرگ، کایوت و سیاهگوش و هم برای برآورد دقیق فاصله میان صخرهها ضروری است.
مارمولکهای گکو؛ استادان چسبیدن بدون چسب
توانایی گکوها در بالا رفتن از دیوارهای صاف، سالها دانشمندان را متحیر کرده بود. برخلاف تصور بسیاری از مردم، پاهای این مارمولکها هیچ ماده چسبندهای تولید نمیکند.
در کف انگشتان گکو میلیونها رشته میکروسکوپی به نام «سِتا» وجود دارد که هر کدام هزاران شاخه بسیار ریزتر به نام «اسپاتولا» دارند. این ساختارها هنگام تماس با سطح، نیرویی مولکولی به نام نیروی واندروالس ایجاد میکنند؛ همان نیروی ضعیفی که میان اتمها و مولکولها وجود دارد.
تعداد بسیار زیاد این ساختارها باعث میشود مجموع این نیروها آنقدر افزایش یابد که وزن جانور را بهراحتی تحمل کند.
در سال ۲۰۰۲، پژوهشگران هنگام مطالعه گکوی توکای نشان دادند که هر رشته «ستا» میتواند نیرویی در حدود ۲۰۰ میکرونیوتن تولید کند. اگر یک گکو بتواند از تمام حدود ۶٫۵ میلیون رشته موجود در پاهایش به طور همزمان استفاده کند، از نظر تئوری نیروی کافی برای نگه داشتن یک انسان ۱۳۰ کیلوگرمی را خواهد داشت.
بررسیهای بعدی نیز نشان داد گکوها میتوانند از دیوارهای کاملاً عمودی با سرعت بیش از یک متر در ثانیه بالا بروند.
بز کوهی آلپی؛ فاتح دیوارهای تقریباً عمودی
بز کوهی آلپی (Alpine ibex) یکی از مشهورترین صخرهنوردان جهان است. این حیوان در ارتفاعات ۱۸۰۰ تا ۳۳۰۰ متری رشتهکوه آلپ زندگی میکند.
سمهای آن از نظر عملکرد شبیه سم گوسفند شاخبزرگ است، اما یک تفاوت مهم دارد؛ سطح زیرین سم حالت مقعر و شبیه بادکش دارد و همین ویژگی چسبندگی بیشتری روی سنگهای صاف ایجاد میکند.
این بزها بدون هیچ دویدنی میتوانند نزدیک دو متر به صورت عمودی بپرند. شهرت جهانی آنها به خاطر صعود از دیواره تقریباً عمودی سد چینجینو در شمال ایتالیاست؛ جایی که برای لیسیدن نمکها و مواد معدنی موجود روی سنگها، صدها متر از دیوار صاف سد بالا میروند.
جالب اینکه معمولاً مادهها و بزغالهها این کار را انجام میدهند، زیرا سبکتر هستند و پاهای کوتاهتری دارند. پژوهشگران مشاهده کردهاند که بزغالهها تا ارتفاع حدود ۵۰ متری دیواره بالا میروند؛ آن هم به صورت زیگزاگی، اما هنگام پایین آمدن تقریباً مستقیم حرکت میکنند.
مارگی؛ گربهای که وارونه از درخت پایین میآید
مارگی (Margay) گربهسان کوچکی است که در جنگلهای آمریکای مرکزی و جنوبی زندگی میکند و تقریباً تمام عمرش را روی درختان میگذراند.
ویژگی منحصربهفرد این شکارچی، انعطاف فوقالعاده مچ پاهایش است. مفصل مچ میتواند تا ۱۸۰ درجه بچرخد؛ قابلیتی که باعث میشود مارگی برخلاف تقریباً همه گربهسانان، با سر رو به پایین از تنه درخت پایین بیاید.
این جانور حتی میتواند تنها با یک پای عقب از شاخه آویزان شود، با پنجههای جلویی چیزی را نگه دارد یا هنگام سقوط، تنها با یک پنجه خود را بگیرد و دوباره به بالا رفتن ادامه دهد.
دم بلند نیز نقش مهمی در حفظ تعادل او ایفا میکند. مارگی میتواند حدود ۲٫۵ متر به سمت بالا و نزدیک چهار متر به صورت افقی بپرد.
گیبون؛ سریعترین آکروباتباز جنگل
گیبونها سریعترین پستانداران غیرپرندهای هستند که روی درختان زندگی میکنند. برخلاف میمونها، آنها دم ندارند و بازوهایشان تقریباً دو برابر طول بدنشان است. شیوه حرکت اصلی آنها «براکیاسیون» نام دارد؛ یعنی تاب خوردن از شاخهای به شاخه دیگر.
گیبونها میتوانند تا ۱۵ متر را در یک حرکت طی کنند و هنگام تاب خوردن به سرعتی نزدیک ۵۵ کیلومتر در ساعت برسند. آنها همچنین قادرند پرشهایی تا هشت متر انجام دهند.
راز این مهارت، ساختار خاص مچ دست آنهاست. برخلاف انسان، مفصل مچ گیبون تقریباً مانند یک مفصل گوی و کاسه عمل میکند و آزادی حرکت بسیار بیشتری دارد. این ویژگی باعث کاهش مصرف انرژی و فشار روی شانهها میشود.
در سرعتهای پایین، گیبون همیشه یک دست خود را به شاخه نگه میدارد، اما هنگام حرکت سریع تقریباً خود را میان شاخهها رها میکند و با حرکاتی شبیه سقوط کنترلشده، از شاخهای به شاخه دیگر میرسد.
خرس آفتابی؛ کوچکترین خرس، ماهرترین درختنورد
خرس آفتابی که در جنگلهای جنوب شرق آسیا زندگی میکند، کوچکترین گونه خرس جهان است. ارتفاع آن حدود ۷۰ سانتیمتر و وزنش بین ۲۵ تا ۶۵ کیلوگرم است.
اندازه کوچک، سینه تخت، پاهای جلویی که اندکی به داخل چرخیدهاند، چنگالهای بلند و کف بدون مو، همگی باعث شدهاند این گونه بهترین درختنورد در میان خرسها باشد.
خرس آفتابی حتی میتواند تنها با کمک چنگالهایش از تنههای صاف و بدون شاخه بالا برود. بخش زیادی از غذای این جانور شامل عسل، زنبورها، موریانهها، مورچهها و میوههاست. برای رسیدن به این غذاها، تنه درختان را با چنگال میشکافد و سپس با زبانی که تا ۲۵ سانتیمتر طول دارد، عسل و حشرات را بیرون میکشد.
مار درختی قهوهای؛ جانوری که روشی کاملاً جدید برای حرکت ابداع کرد
مار درختی قهوهای بومی استرالیا، پاپوآ گینه نو و بخشهایی از ملانزی است، اما پس از جنگ جهانی دوم به طور تصادفی وارد جزیره گوام شد و به یکی از مخربترین گونههای مهاجم جهان تبدیل شد.
این مار با بالا رفتن از درختان، تیرهای برق و سازههای مختلف، نقش مهمی در نابودی بیشتر پرندگان بومی گوام و همچنین ایجاد قطعیهای مکرر برق داشته است.
اما شگفتی اصلی این جانور در سال ۲۰۲۱ آشکار شد؛ زمانی که دانشمندان هنگام بررسی نحوه بالا رفتن آن از ستونهای صاف، نوعی حرکت کاملاً ناشناخته را کشف کردند.
تا آن زمان تصور میشد مارها تنها چهار روش حرکت دارند، اما این گونه از روشی جدید به نام «حرکت کمندی» استفاده میکند.
در این روش، مار بدن خود را مانند حلقهای به دور ستون میپیچد، دمش را به بدنش قلاب میکند و سپس با ایجاد خمیدگیهای کوچک، بهآرامی حلقه را به سمت بالا منتقل میکند؛ حرکتی که بسیار شبیه بالا رفتن یک آسانسور از داخل چاه است.
این کشف نشان داد که حتی پس از بیش از یک قرن مطالعه روی مارها، طبیعت هنوز هم میتواند دانشمندان را با شیوههای کاملاً جدید حرکت شگفتزده کند.
