عکس| رمز و رازهای برکههای ساحلی هرمزگان
نوعی آبانبار در مناطق ساحلی خلیجفارس وجود دارد که بهطور خاص در استانهای هرمزگان و بوشهر به فراوانی دیده میشود که از آبانبارهای مناطق دیگر سادهتر هستند و با داشتن بخش هایی همچون تنوره، مخزن و درگاههایی برای آبگیری و استحصال آب نقش مهمی در زندگی مردم این مناطق دارد.
برکهها، یکی از شاخصترین الگوهای معماری سنتی برای ذخیره آب در مناطق ساحلی خلیج فارس، نقش حیاتی در زیستبوم استانهای هرمزگان و بوشهر ایفا کردهاند، این سازههای ساده اما متنوع، با ویژگیهای ساختاری متمایز، برخلاف آبانبارهای مناطق دیگر، راهکاری هوشمندانه برای مقابله با کمآبی در مناطق ساحلی بودهاند.
با وجود سادگی بسیار در ساخت این برکهها ولی از تنوع بسیاری برخوردارند که هر یک ویژگی کوچک و بزرگ از دیگری متمایز میشود؛ عمق برکهها به دلیل نزدیکی به دریا و بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی از ۶ متر تجاوز نمیکند.
دهانه برکهها به دلیل محدودیت در نوع مواد و مصالح شکلدهنده و ساختار بین آنها از ۲۰ متر تجاوز نمیکند و به دلیل حجم کم مخزن برکهها و سختی مکانیابی و جمعآوری آب، بهصورت مجموعهای ساخته میشوند که البته در بعضی موارد امکان آبگیری و استحصال آب میسر بوده بر حسب نیاز در درون شهرها بهصورت پراکنده نیز دیده میشوند.
سال ۱۳۳۰ خورشیدی آب آشامیدنی مردم بندرعباس از برکههایی (آبانبارها) تامین میشد که در گوشه و کنار شهر قرار داشت و در آن روزگاران قطرهای آب شیرین همچون جان عزیز و شیرین بود و برکهها از آب باران، پُر میشد و مردم با مشک حلبی و ظروف سفالین، آب را به منازل خود میبردند.
همچنین زنان و دختران جوان در حمل آب، سهم بیشتری داشتند و ظروف سفالین را با مهارت روی سر میگذاشتند و بهصورت انفرادی یا دستهجمعی و گروهی شتابان و شادمان راه خانهها را در پیش میگرفتند.
برای مردان نیز، بهترین وسیله حمله آب، حلبی بود که به ۲ سر چوبی محکم به طول تقریبی ۲ متر میآویختند و میانه چوب را روی شانه قرار میدادند و روانه میشدند.
این وسیله چوبی را به اصطلاح کندر مینامیدند و عدهای که غالب زن بودند از راه فروش آب، امرار معاش میکردند، آنها در نقطهای در شمال بازار بزرگ و قدیمی شهر، اجتماع و کالای خود را عرضه میکردند و خود آب را به منازل مشتریان میرساندند و بهای آن را دریافت میکردند.
برکهها اعتبار خود را به تدریج از دست دادند تا آنجا که با توسعه شهر و افزایش جمعیت آن همه برکه در محاصره خانهها قرار گرفتند و متروک ماندند، یکی از برجستهترین نمونههای این میراث آبی، “برکه شاهحسینی” در بندرعباس است که با معماری منحصربهفرد خود، نمادی از تاریخ تامین آب در این منطقه به شمار میرود.
برکه شاهحسینی یا برکه گِرد
برکه شاهحسینی در بندرعباس خیابان شهید حقانی، ۲۰ متری شاهحسینی قرار دارد؛ این برکه با پلان گرد که اندازه داخلی آن ۱۹/۱۶ متر و اندازه بیرونی ۲۲ متر و عمق بیش از ۶ متر یکی از بزرگترین برکههای موجود در این شهر است.
این برکه دارای چهار درگاه قاببندی شده با طاق جناقی در چهار جهت اصلی بوده، که مخزن آن با استفاده از گنبدی با خیز کم پوشیده شده و دارای ۲ دریچه ورود آب باران به منبع و ۲ نورگیر و دریچه تهویه است.
در مرمتهای اخیر، گنبد این برکه بهطور کامل بازسازیشده و دریچههای تهویه هوا از چهار به ۲ کاهش داده شده و نیز دریچه ورود آب ضلع جنوبی دارای ارتفاع ۱۶۰ سانتیمتر و عرض ۱۱۰ سانتیمتر است.
در حال حاضر تنها راه دسترسی به داخل از طریق همین درگاه امکانپذیر بوده و دریچه ضلع شمالی، شرقی و غربی مسدود است؛ ۲ نورگیر و روزنه برای تهویه هوای منبع آب واقع در ضلع شمالی و جنوبی با ارتفاع در حدود ۵۰ سانتیمتر و عرض ۳۵ سانتیمتر وجود دارد و ارتفاع برکه از سطح زمین تا رأس گنبد ۸ متر و ۸۲ سانتیمتر است.
مصالح به کار برده شده در ساخت این برکه، سنگهای محلی و بدون تراش، سنگهای مرجانی و ملاط ساروج بوده و دیواره دور برکه بهصورت سهطبقه است.
طبقه اول دارای ارتفاع ۱۴۰ سانتیمتر و عرض ۴۰ سانتیمتر، طبقه دوم دارای ارتفاع ۱۵۰ سانتیمتر و عرض ۱۸۰ سانتی متر و طبقه سوم دارای ارتفاع ۵۰ سانتیمتر و عرض ۱۰۰ سانتیمتر بوده و ضخامت دیواره برکه در این قسمت حدود ۳۰۰ سانتیمتر است.
تاریخ ساخت این برکه با توجه به اطلاعات پرونده ثبتی مربوط به اواخر دوره قاجار است و بیش از ۱۰۰ سال قدمت دارد و بنای برکه گرد در سال ۱۳۸۱ به شماره ۶۴۹۵ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
این بنا به نام «برکه گرد» و «برکه شاهحسینی» نامگذاری شده و نام بنا برگرفته از فرم پلان دایرهای مخزن آن است؛ از طرفی موقعیت قرارگیری برکه در محله شاهحسینی باعث شده به همین نام شناخته شود.
بیش از ۳۰۰ اماکن و بنای تاریخی، برای بازدید مسافران و گردشگران به هرمزگان وجود دارد.
منبع: ایرنا
