جنین انسان چه زمانی «آگاه» میشود؟
پژوهشگران علوم اعصاب سالهاست با یکی از دشوارترین پرسشهای علم روبهرو هستند: آگاهی دقیقاً چگونه در مغز شکل میگیرد؟ این مسئله که به «مسئله دشوار آگاهی» معروف است، به این موضوع میپردازد که چگونه فعالیت سلولهای عصبی به تجربههای ذهنی و احساسات شخصی انسان منجر میشود.
فرادید| از آنجا که دانشمندان هنوز بهطور دقیق نمیدانند کدام بخشها و فرایندهای مغز مسئول ایجاد آگاهی هستند، درباره اینکه جنین انسان در چه مرحلهای از رشد به آگاهی دست پیدا میکند نیز اتفاقنظر وجود ندارد.
به گزارش فرادید؛ اکنون پژوهشگران در مطالعهای تازه، با کنار هم قرار دادن نتایج پژوهشهای علوم اعصاب و اطلاعات مربوط به رشد جنین، مدلی ارائه کردهاند که توضیح میدهد آگاهی احتمالاً چگونه و چه زمانی در جنین پدیدار میشود.
بر اساس این مدل، آگاهی الزاماً به تواناییهای پیچیده شناختی وابسته نیست، بلکه ممکن است از توانایی ابتداییتر برای احساس کردن و درک حضور خود سرچشمه بگیرد.
پژوهشگران معتقدند ساختارهای مغزی لازم برای این توانایی، نه در قشر مخ، بلکه در ساقه مغز قرار دارند. ساقه مغز بخشی بسیار قدیمیتر از نظر تکاملی است که بسیاری از عملکردهای حیاتی و پایهای بدن، مانند هوشیاری، تنفس و تنظیم ضربان قلب را کنترل میکند.
بر همین اساس، آنها مدلی موسوم به «مدل زیرقشری» را پیشنهاد کردهاند. طبق این دیدگاه، آگاهی ممکن است پیش از آنکه قشر مخ بهطور کامل رشد کند، آغاز شود. قشر مخ همان لایه بیرونی و چینخورده مغز است که معمولاً با تواناییهایی مانند تفکر، حافظه، ادراک و تصمیمگیری ارتباط دارد.
در این مدل، دو بخش از ساقه مغز نقش اصلی را ایفا میکنند. نخست «سامانه فعالکننده مشبک صعودی» که مسئول ایجاد بیداری و حفظ حالت هوشیاری است. آزمایشها روی حیوانات نشان دادهاند که آسیب به این بخش میتواند به کما منجر شود، در حالی که آسیب به قشر مخ همیشه چنین اثری ندارد.
بخش دوم «ماده خاکستری پیرامون مجرا» است که نقش مهمی در ایجاد تجربههای عاطفی اولیه دارد. این بخش به موجود زنده امکان میدهد محرکهای محیطی را بهصورت خوشایند یا ناخوشایند تجربه کند و از طریق ترکیب پیامهای درونی بدن، وضعیت اندامهای داخلی و تهدیدهای محیطی، ابتداییترین شکل تجربه ذهنی را به وجود آورد.
به گفته سائول سال ساریا، پژوهشگر دانشگاه اوویدو و نویسنده این مطالعه، ترکیب این دو سامانه سادهترین شبکه عصبی لازم برای ایجاد آگاهی است. سامانه فعالکننده مشبک صعودی باعث بیدار بودن موجود زنده میشود و ماده خاکستری پیرامون مجرا موجب میشود این بیداری به تجربهای ذهنی و احساسشده تبدیل شود.
هرچند تعیین لحظه دقیق آغاز آگاهی در جنین ممکن نیست، اما پژوهشگران بر اساس شواهد موجود احتمال میدهند این فرایند در سهماهه سوم بارداری آغاز شود. آنها تأکید میکنند آگاهی بهطور ناگهانی ظاهر نمیشود، بلکه بهتدریج و در امتداد روند رشد سامانههای ساقه مغز شکل میگیرد؛ سامانههایی که پیش از تولد نیز فعال هستند.
با این حال، اگر لازم باشد بازه زمانی مشخصی برای آغاز تجربههای ذهنی جنین معرفی شود، سهماهه سوم بارداری محتملترین گزینه خواهد بود.
این نتیجهگیری میتواند پیامدهای اخلاقی مهمی نیز داشته باشد. برای مثال، اگر جنین در این مرحله توانایی تجربه واقعی احساسات را داشته باشد، توجه به کنترل درد جنین هنگام انجام برخی اقدامات درمانی یا جراحی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
با وجود این، نویسندگان مطالعه تأکید میکنند که این حوزه هنوز به اندازه کافی بررسی نشده و شناخت ما از آن محدود است. یافتههای آنها بر پایه جمعبندی پژوهشهای موجود و شواهد غیرمستقیم است و نه اندازهگیری مستقیم تجربه ذهنی جنین.
به گفته پژوهشگران، آنچه ارائه شده یک «فرضیه مبتنی بر شواهد» است، نه اثبات قطعی آغاز آگاهی در جنین، و برای رسیدن به پاسخ نهایی همچنان به تحقیقات بیشتری نیاز است.
