سازه‌های عظیم هندسی در قلب جنگل آمازون؛ ردپایی از یک «تمدن گمشده»

فرادید| پژوهشگران این فرهنگ باستانی را تمدن آکری (Aquiry) نامیده‌اند؛ تمدنی که در اوج شکوفایی خود، میان سال‌های ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلادی، احتمالاً بین ۱٫۲۵ تا ۳ میلیون نفر جمعیت داشته و قلمرویی نزدیک به ۱۸۳ هزار کیلومتر مربع را در بخش‌هایی از برزیل، بولیوی و پرو امروزی در بر می‌گرفته است.

به گزارش فرادید؛ تیمی بین‌المللی در سال ۲۰۲۴ با استفاده از لیدار، حدود ۴٬۵۰۰ کیلومتر مربع از ایالت‌های آکر و آمازوناس برزیل را بررسی کرد. این فناوری با ارسال پالس‌های لیزری از میان شکاف‌های تاج درختان، امکان تهیه نقشه‌ای دقیق از سطح زمین را، حتی زیر پوشش متراکم جنگل، فراهم می‌کند.

این بررسی ۴۳۲ سازه خاکی را آشکار کرد که تنها ۳۶ مورد از آن‌ها پیش‌تر شناخته شده بودند. به بیان دیگر، ۳۹۶ سازه کاملاً جدید برای نخستین بار شناسایی شدند.

در یکی از مناطق جنگل‌زدایی‌شده، تفاوت چشمگیر بود؛ تصاویر ماهواره‌ای تنها ۳۰ سازه را نشان می‌دادند، اما لیدار ۱۵۶ سازه را آشکار کرد. این اختلاف نشان می‌دهد که برآوردهای پیشین احتمالاً شمار واقعی این آثار را تا پنج برابر کمتر از واقعیت نشان داده‌اند.

بر پایه این داده‌ها، پژوهشگران تخمین می‌زنند که در سراسر منطقه بین ۲۴ تا ۳۰ هزار سازه خاکی وجود داشته باشد که حدود دوسوم آن‌ها به دوره تمدن آکری تعلق دارند.

شاهکارهای مهندسی در دل جنگل

این سازه‌ها بین حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تا ۸۵۰ میلادی ساخته شده‌اند و شامل خندق‌های عظیم، خاکریزهای بلند، محوطه‌های محصور و جاده‌هایی هستند که به شکل دایره، مربع و دیگر طرح‌های هندسی منظم ساخته شده‌اند.

وسعت بیشتر این ژئوگلیف‌ها بین ۰٫۳۵ تا ۱۴ هکتار است، اما بزرگ‌ترین نمونه شناخته‌شده نزدیک به ۵۰ هکتار مساحت دارد. برخی از خندق‌ها نیز ۹ تا ۱۳ متر عرض و تا ۵ متر عمق دارند.

برخی محوطه‌ها از طریق جاده‌ها به یکدیگر متصل بوده‌اند و گاه مجموعه‌ای شامل هشت بنای بزرگ را تشکیل می‌دادند. لیدار همچنین خاکریزهای بیرونی تازه‌ای را پیرامون برخی ژئوگلیف‌های شناخته‌شده آشکار کرد که پیش‌تر دیده نشده بودند.

با وجود ابعاد چشمگیر این سازه‌ها، پژوهشگران معتقدند که آن‌ها استحکامات دفاعی نبوده‌اند. هیچ نشانه روشنی از کارکرد نظامی یا سکونت دائمی درون این محوطه‌ها دیده نشده است.

به نظر می‌رسد این مکان‌ها مراکز عمومی، آیینی و سیاسی بوده‌اند؛ جایی که گروه‌های مختلف ساکن اطراف در زمان‌های مشخص برای برگزاری مراسم مذهبی، جشن‌ها، مذاکرات سیاسی، مسابقات و فعالیت‌های جمعی گرد هم می‌آمدند.

ساخت و نگهداری چنین مجموعه‌هایی طی حدود ۱۵۰۰ سال بدون وجود مدیریت متمرکز، نیروی کار سازمان‌یافته و دانش مهندسی و هندسه پیشرفته امکان‌پذیر نبوده است.

جمعیتی بسیار بیشتر از تصور گذشته

برآوردهای قدیمی جمعیت این منطقه را تنها حدود ۶۰ هزار نفر می‌دانستند؛ رقمی که بر پایه شناخت حدود ۲۰۰ سازه باستانی ارائه شده بود.

اما مطالعه جدید شمار سازه‌های متعلق به دوره آکری را حدود ۱۶٬۶۶۰ محوطه برآورد می‌کند. اگر تنها ۲۵ تا ۶۰ درصد این مراکز به طور هم‌زمان فعال بوده باشند و هر کدام به طور متوسط به جامعه‌ای حدود ۳۰۰ نفره خدمت می‌کرده باشند، جمعیت منطقه در اوج خود به ۱٫۲۵ تا ۳ میلیون نفر می‌رسیده است.

در بخش مرکزی این قلمرو، تراکم جمعیت احتمالاً بین ۱۳٫۶ تا ۳۲٫۶ نفر در هر کیلومتر مربع بوده است؛ رقمی بسیار بالاتر از آنچه تاکنون برای جنگل‌های داخلی آمازون تصور می‌شد.

جنگلی که انسان آن را شکل داده بود

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد مردم آکری تنها سازنده بناهای عظیم نبودند، بلکه محیط طبیعی را نیز به‌طور گسترده مدیریت می‌کردند. آن‌ها ذرت، کدو، مانیوک، سیب‌زمینی شیرین، لوبیا، بادام‌زمینی و فلفل کشت می‌کردند و درختان بادام برزیلی و گونه‌های مختلف نخل خوراکی را به‌طور هدفمند گسترش می‌دادند؛ درختانی که امروزه نیز در اطراف محوطه‌های باستانی فراوان‌اند.

پژوهشگران همچنین معتقدند سوزاندن کنترل‌شده جنگل‌های بامبویی به حاصلخیزی خاک کمک کرده و زمینه شکل‌گیری جوامع بزرگ را فراهم ساخته است. به همین دلیل، ترکیب کنونی پوشش گیاهی، حاصلخیزی خاک و حتی تنوع زیستی آمازون تا حدی میراث مدیریت انسان در هزاران سال گذشته است.

هنوز مشخص نیست چرا سنت ساخت این ژئوگلیف‌های عظیم در حدود قرن نهم میلادی پایان یافت، اما شواهد نشان می‌دهد که ساکنان منطقه ناپدید نشدند، بلکه شیوه زندگی و الگوی سکونت آن‌ها تغییر کرد. پژوهشگران معتقدند اگر بررسی‌های لیدار در دیگر بخش‌های آمازون نیز نتایج مشابهی به همراه داشته باشد، ناچار خواهیم بود تاریخ جمعیت و نقش انسان در شکل‌گیری جنگل‌های آمازون را از نو بازنویسی کنیم.