امید تازه برای نجات یوزپلنگ؛ سه ماده‌یوز جوان توران آماده زادآوری

مرکز تحقیقات و تکثیر توران در شرق استان سمنان، در یکی از حساس‌ترین دوره‌های «برنامه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی» قرار دارد. سه ماده جوان این مرکز شامل «آذر»، «توران» و «ابریشم» از نظر فیزیولوژیک آماده جفت‌گیری‌اند، اما ضعف شدید قدرت باروری «فیروز» به‌عنوان تنها «نر» مجموعه، زادآوری را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است.

ورود یک نر بالغ و بارور با ژنتیک متفاوت، به‌عنوان راهکاری امیدبخش می‌تواند مسیر تازه‌ای برای افزایش تنوع ژنتیکی و شکل‌گیری جمعیت پشتیبان این گونه «در معرض انقراض» باز کند.

یوزپلنگ آسیایی که روزگاری پهنه وسیعی از آسیا را در می‌نوردید، اینک کشور ایران و ذخیره‌گاه زیست کره توران در شرق استان سمنان تنها زیستگاه زادآور و مامن امن اینگونه در خطر شدید انقراض است و بقای آن به رفتار مسوولانه جامعه بستگی دارد و بر همین اساس، نهم شهریور روز ملی یوزپلنگ نامیده شد تا گامی ارزشمند در مسیر ارتقای آگاهی جامعه در حفاظت از این گونه ارزشمند برداشته شود.

نهم شهریور به این دلیل به عنوان روز ملی یوزپلنگ نامیده شد که ۳۲ سال پیش در چنین روزی یک ماده یوز به همراه سه توله‌اش در گرمای تابستان کویر بافق یزد برای یافتن آب به نخلستان‌های اطراف بافق پناه برد و حضور آنها در نخلستان با هجوم و سر و صدای مردم محلی همراه شد.

ماده‌یوز موفق به فرار شد، اما سه توله در میان ضربات چوب و سنگ گرفتار شدند، یکی از توله‌ها جان باخت و دو توله مجروح به یزد منتقل شدند. یکی از آنها در مسیر جان داد و توله سوم برای مداوا ابتدا به یزد و سپس به تهران منتقل شد.

توله نجات‌یافته که «ماریتا» نام گرفت، پس از بهبودی در پارک پردیسان تهران نگهداری شد، اما جدایی زودهنگام از مادر باعث شد مهارت‌های لازم برای زندگی در طبیعت و شکار را نیاموزد و سرانجام پس از حدود ۹ سال زندگی در اسارت، در دی‌ ۱۳۸۲ از بین رفت و این حادثه از پیامدهای ناآگاهی در مواجهه با حیات وحش بود.

خانواده‌ای چهار نفره که می‌توانست در آینده به افزایش جمعیت یوزپلنگ‌های ایران کمک کند، از هم پاشید و آخرین بازمانده نیز به دلیل نداشتن جفت هرگز نتوانست نقشی در تداوم نسل این گونه ایفا کند.

سه ماده یوز جوان سرمایه‌های امیدبخش توران

اکنون با توجه به اینکه ۶ یوزپلنگ‌ ایران، توران، آذر و دلبر، ابریشم و فیروز، در مرکز تحقیقات و تکثیر یوزپلنگ آسیایی در ذخیره‌گاه زیست کره توران زیست دارند و آذر، توران و ابریشم سه ماده یوز جوان این مرکز هستند، امید می‌رود با تسریع در معرفی یوز نر به ماده‌های جوان برای جلوگیری از پیریِ تولیدمثلی و باروری آنان گامی ارزشمند برداشته شود.

یوزپلنگ گونه‌ای در خطر شدید انقراض با رفتارهای خاص است و برخلاف بسیاری از گونه‌های گربه‌سانان تشخیص علائم رفتاری فحلی(دوره پذیرش جنسی) در یوزهای ماده آسان نیست و بسیاری از ماده‌هایی که خارج از زیستگاه طبیعی نگهداری می‌شوند، علائم آشکار فحلی را بروز نمی‌دهند و دوره پذیرش جنس نر از سوی یوز ماده در اسارت بر اساس گفته متخصصان دامپزشکی بین دو تا ۶ روز متغیر است.

این در حالی است که در طبیعت، دوره فحلی حدود دو هفته طول می‌کشد و اگر در دوره فحلی یوز نر معرفی نشود، یوز ماده به مرور زمان دچار پیری زودهنگام تولیدمثلی و کاهش غیرقابل بازگشت توان باروری می‌شود و این موضوع ضرورت برنامه‌ریزی برای معرفی یک یوز نر به سه یوز ماده جوان مرکز تحقیقات و تکثیر یوزپلنگ آسیایی در ذخیره‌گاه زیست کره توران را دوچندان می‌کند.

بر همین اساس، توصیه می‌شود برای سه یوز ماده جوان مرکز تحقیقات تکثیر و پرورش یوزپلنگ آسیایی شامل دو خواهر «آذر» و «توران» که در آستانه پنج‌سالگی قرار دارند و «ابریشم» سه‌ساله، هرچه سریع‌تر امکان حضور یک یوز نر فراهم شود تا از کاهش توان تولیدمثل آنها جلوگیری شود.

توصیه برای افزایش موفقیت تولیدمثل

کارشناسان توصیه می‌کنند یوزهای ماده تنها در دوره فحلی و حداکثر به مدت یک ساعت به یوزهای نر معرفی شوند. نگهداری طولانی‌مدت نر و ماده در کنار یکدیگر ممکن است موجب شکل‌گیری نوعی پیوند مشابه رابطه خواهر و برادری شود که احتمال موفقیت در تولیدمثل را کاهش می‌دهد.

به گفته متخصصان، یوزهای ماده در طبیعت کمتر با پدیده پیریِ تولیدمثلی نامتقارن مواجه می‌شوند، زیرا به طور مداوم در چرخه‌های فحلی، بارداری یا شیردهی قرار دارند و روند طبیعی تولیدمثل در آنها حفظ می‌شود.

سه یوز ماده جوان توران آماده باروری به شرط وجود نر

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان روز دوشنبه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: بر اساس آخرین پایش‌های تخصصی، دلبر و ایران به ترتیب به دلیل کهولت سن و عوارض ناشی از جراحی‌های پیشین رحم، از چرخه تولیدمثل خارج شده‌اند. دلبر، با سن بالاتر، از آستانه فیزیولوژیک و وضعیت جسمانی پایدار، سیستم تولیدمثلیِ فعالی ندارد و ایران نیز به دلیل ضایعات رحمی ناشی از سزارین قبلی و مداخلات دامپزشکی، توانایی باروری مجدد را از دست داده است.

سعید یوسف‌پور افزود: «فیروز» به عنوان تنها نر این مجموعه با سن حدود ۱۴ سال، قدرت باروری بسیار پایینی دارد و این موضوع از چالش‌های اصلی مرکز تحقیق و تکثیر یوزپلنگ آسیایی محسوب می‌شود.

تقویت توان جنسی «فیروز» با مکمل‌ها

وی ادامه داد: آذر، توران و ابریشم سه ماده‌ای هستند که در اوج بلوغ فیزیولوژیک قرار دارند و بر اساس بررسی‌ها، آماده پذیرش و جفت‌گیری هستند. این سه ماده، تنها سرمایه‌های اصلی و امیدبخش مرکز برای ایجاد پشتیبان جمعیت یوز آسیایی به شمار می‌روند.

وی اضافه کرد: تلاش برای تقویت عملکرد فیروز تنها یوز نر مرکز تحقیقات از طریق مکمل‌های درمانی در گام نخست در دست اجراست، هرچند به دلیل محدودیت سنی و بر اساس داده های مشابه جهانی، بهبود چشم‌گیر در شاخص‌های جفتگیری دور از انتظار است.

بررسی و مطالعه افزودن نر بارور به مرکز تحقیقات

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان به راهبرد دوم و میان‌مدت مرکز اشاره کرد و افزود: کارشناسان ارشد حیات‌وحش با استناد به تجارب جهانی در برنامه‌های حفاظت از گونه‌های در معرض خطر بر بازنگری اساسی در ترکیب جمعیتی یوزهای سایت و افزودن نر بارور تاکید دارند و در این مسیر فراهم‌سازی زمینه‌ استفاده از یک نر بالغ در اوج فعالیت جنسی و تا جای ممکن با ژنی متفاوت از یوزهای موجود در سایت در چارچوب شیوه‌های امن زیستی و با مشاوره مراکز معتبر علمی در دستور کار قرار گرفته است.

وی خاطرنشان کرد: افزودن نر بارور به مرکز تحقیقات امکان جفت‌گیری هدفمند با سه ماده‌ جوان و مستعد را فراهم خواهد کرد و گامی تعیین‌کننده برای زادآوری، افزایش تنوع ژنتیکی و خروج از بحران در این مجموعه محسوب می‌شود.

یوسف‌پور بیان کرد: تمام مداخلات و برنامه‌های اجرایی با بالاترین استانداردهای جهانی و تحت نظارت دقیق شبانه‌روزی تیم دامپزشکی و کارشناسان مجرب انجام می‌شود و امید می‌رود با این راهبرد نوین افق روشنی برای احیای جمعیت یوزپلنگ آسیایی در کشور ترسیم شود.

امیدی که زنده است

حضور سه ماده یوزپلنگ جوان و آماده جفت‌گیری یک فرصت ارزشمند برای ادامه مسیر حفاظت از این گونه محسوب می‌شود و اکنون نگاه‌ها به تصمیم‌های مدیریتی و علمی برای استفاده از این ظرفیت دوخته شده است؛ تصمیمی که می‌تواند به احیای جمعیت پشتیبان یوزپلنگ آسیایی در جهان کمک کند.

یوزپلنگ گربه‌سانی شبگرد با ۲ بار امکان بارداری در سال

جمعیت یوزپلنگ‌ها قابل سرشماری نیست، چرا که گونه‌ای گوشتخوار و شبگرد است، اما با استفاده از دوربین تله‌‎ای جمعیت آنها تخمین زده می‌شود و طبق تخمین کارشناسان جمعیت یوزپلنگ آسیایی، تعداد یوزپلنگ شناسایی‌شده در توران شهرستان شاهرود واقع در شرق استان سمنان به عنوان تنها زیستگاه یوزپلنگ آسیایی در جهان است.

طی یک سال گذشته براساس بررسی‌های انجام شده ۲۷ یوز در مجموعه حفاظتی توران و زیستگاه‌های پیرامونی آن شناسایی شد این در حالی است که تعداد یوزهای شناسایی‌شده در زمستان ۱۴۰۳ حدود ۱۷ فرد بود.

یوزپلنگ امکان زادآوری ۲ بار در سال و دوره بارداری سه ماه دارد و به طور معمول فصل‌هایی که رطوبت هوا بیشتر است، برای جفت‌گیری این گونه در خطر انقراض مناسب است و بر پایه تحقیقات انجام شده دی و بهمن بهترین‌ ماه‌های سال برای جفت‌گیری یوزپلنگ آسیایی است که پس از ۹۰ روز معمولا در اردیبهشت توله به دنیا می‌آید.

طبق تحقیقات، یوزپلنگ جزو پستانداران چندهمسری است و یوزپلنگ آسیایی از ۲ تا سه سالگی بالغ شده و تا هشت سالگی قدرت زادآوری دارد و نوع زایش یوزپلنگ آسیایی چندقلوزایی است و همچنین کارشناسان می‌گویند پایش هورمون‌ها از طریق نمونه‌برداری مدفوع تا حدودی به شناسایی چرخه فحلی یا بارداری کمک می‌کند، اما پیش‌بینی دقیق زمان فحلی همچنان با دشواری همراه است و در دوره فحلی، یوز ماده زمان بیشتری را صرف استراحت و غلت‌زدن روی زمین می‌کند، در نقاط مرتفع یا کنار درختان بزرگ ادرار می‌کند و یک تا دو روز پیش از آغاز فحلی نیز اشتهای کمتری دارد.

در مقابل یوزهای نری که در معرض بوی ادرار و مدفوع ماده قرار می‌گیرند، رفتارهایی از جمله تولید مکرر صدا، دویدن هیجان‌زده را نشان می‌دهند و به گفته متخصصان پیش از معرفی فیزیکی جفت‌ها باید از تشخیص فحلی یوز نر اطمینان حاصل شود در غیر این صورت، معارفه می‌تواند خطرناک باشد.

منطقه توران یا خارتوران در شرق استان سمنان در شهرستان شاهرود یکی از سه منطقه حفاظت شده ایران با مساحت یک میلیون و ۴۷۰ هزار هکتار، خاستگاه زیست یوزپلنگ ایرانی به شمار می‌رود.

منبع: ایرنا