آیا پانتئون رم یک ساعت آفتابی غولپیکر است؟
اوکولوس (دهانهی سقف) مشهور پانتئون ممکن است به عنوان یک تقویم خورشیدی عظیم عمل میکرده است.
پانتئون یکی از سالمترین و از نظر معماری پیچیدهترین بناهای یادبود رومی است. این بنا در طول تاریخ ۲۰۰۰ ساله خود همواره مورد استفاده قرار گرفته و الهامبخش ساختمانهای بیشمار دیگری بوده است. با این حال، هدف اولیه و طراحی منحصربهفرد این سازه باشکوه که دارای بزرگترین گنبد بتنی بدون آرماتور (بدون میلگرد) در جهان است، همچنان مورخان را مجذوب خود میکند.
اگرچه منابع باستان و حتی نام خودِ این بنا — که به معنای «مقدس برای همه خدایان» است — پانتئون را به عنوان یک معبد توصیف میکنند، اما جهتگیری غیرمعمول آن به سمت شمال و بازشدگی دایرهای شکل به عرض ۲۷ فوت در مرکز گنبد که با نام «اوکولوس» (چشم) شناخته میشود، نشان میدهد که ماجرا فراتر از اینهاست.
راز خورشیدی پانتئون
مطالعهای که در سال ۲۰۱۱ توسط رابرت هانا، پژوهشگر کلاسیک، و جولیو مالی، باستاناخترشناس، انجام شد، این نظریه را مطرح کرد که طراحی پانتئون ممکن است هنگام بازسازی آن در اوایل قرن دوم میلادی—احتمالاً در دوران سلطنت تراژان و هادریان—به گونهای بوده که جلوههای خورشیدی خاصی را خلق کند.
این پژوهشگران معتقدند که این سازه به شکلی دقیق جهتدهی شده بود تا «اوکولوس» (دهانه سقف) — که تنها منبع نور ساختمان است — پرتو خورشیدی واحدی را بتاباند که رسیدن نیمروز را نشان میداد و در مناسبتهای خاص، ازجمله اعتدالین و ۲۱ آوریل (سالروز سنتی تأسیس رم)، ورودی بنا را روشن میکرد.
ارائهدهندگان این نظریه، نخستین کسانی نبودند که به بررسی اهمیت اوکولوس پانتئون پرداختند. هانا توضیح میدهد: «مطالعات پیشین درباره اوکولوس پانتئون، بر نقش ساختاری آشکار آن تأکید داشتند؛ اینکه این حفره، وزن گنبد عظیم را سبک کرده و درنتیجه خطر فروریختن آن را کاهش میدهد، و همچنین این واقعیت که تنها منبع نور مستقیم خورشید در فضای داخلی این بنای بزرگ است.» همچنین گمانههایی مطرح بوده است که این گشودگی در سقف، به خنک شدن ساختمان در تابستانهای سوزان رم کمک میکرده است.
هانا میگوید: «ما معتقدیم پیوندهای اثباتپذیری بین ابعاد داخلی و تزیینات ساختمان با خورشید وجود دارد، حداقل در زمان اعتدالین.»
نمای هوایی از پانتئون، رم.
گتی ایمیجز (Getty Images)
خورشید چگونه ممکن است در خدمت امپراتوران روم بوده باشد؟
هانا در کتاب سال ۲۰۰۹ خود با عنوان «زمان در عهد باستان»، میان پانتئون و نوع خاصی از ساعتهای آفتابی اولیه که از بلوکی سنگی به شکل کرهای توخالی با سوراخی در سطح فوقانیاش تراشیده شده بود، پیوندی برقرار کرد. او سپس استدلال کرد که بازدیدکنندگان این بنا میتوانستند اساساً با مشاهده موقعیت پرتو نوری که از اوکولوس (دهانه سقف) میتابید—و هنگام ظهر از بالای ورودی یا پایین آن عبور میکرد—زمان را تشخیص دهند.
علاوه بر این، هانا معتقد است که این پرتو در زمان اعتدال بهاری و پاییزی، درست بالای درگاه قرار میگیرد؛ لحظاتی که برای رومیان باستان از اهمیت آیینی برخوردار بودند. در این زمان بود که امپراتوران—که بسیاری از آنان سعی داشتند پیوندی میان خود و خدای خورشیدِ روم ایجاد کنند—در نزدیکترین حالت به آسمان و خدایان تلقی میشدند.
هانا میگوید: «از نظر طراحی، معمار و سازندگان تلاشی آگاهانه انجام دادهاند تا خورشید در پانتئون، در زمان اعتدالین، جلوهای ویژه داشته باشد.» او میافزاید: «جولیو [مالی] با اثبات اینکه چگونه خورشید نیمروز در ۲۱ آوریل، هرکسی را که در آستانه در ورودی پانتئون بایستد نورباران میکند، به این نظریه غنای بیشتری بخشید.» پژوهشگران بر این باورند که احتمال دارد امپراتور دقیقاً زمانی که خورشید به آستانه در میرسید، وارد پانتئون میشده است. او که در هالهای درخشان از نور غرق میشد، گویی تجسم اقتدار الهی و شکوه امپراتوری روم جلوه میکرده است.
با این حال، همانطور که هانا اشاره کرده است، تعیین ماهیت دقیق مراسمی که در پانتئون برگزار میشد دشوار است، چراکه کارکرد اصلی آن همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است.
هانا میگوید: «اینکه پانتئون یک معبد بوده یا نه، موضوعی بحثبرانگیز است، زیرا از نظر فرم و جهتگیری بسیار غیرمعمول است. اما نام آن به کارکردی مذهبی اشاره دارد و مورخی به نام کاسیوس دیو به ما میگوید که این بنا تندیسهای بسیاری از خدایان، ازجمله مارس و ونوس را در خود جای داده بود. بنابراین، به نوعی یک ساختمان مذهبی بوده است—هرچند در عهد باستان، زندگی روزمره و مذهب چنان در هم تنیده بودند که این توصیف، اطلاعات چندانی را روشن نمیکند.»
پژوهشهای جدیدتر، دامنه بحث را فراتر از پرتوی خورشید گسترش دادهاند. مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ براساس نقشهبرداریهای لیزری منتشر شد، استدلال میکند که نقشه پانتئون ممکن است از طریق توالی پیچیدهای از عملیات هندسی طراحی شده باشد. نقشهبرداری دیجیتال، راههای نوینی را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد تا ایدههای دیرینه درباره طراحی رومی را بیازمایند. امروزه، این بنا همچنان یک کلیسای فعال و یکی از مهمترین سایتهای میراثی جهان است.
با این وجود، نظریه ساعت آفتابی ممکن است بر برخی جنبههای گذشته اسرارآمیز این بنا—که از قرن هفتم میلادی به عنوان یک کلیسای کاتولیک فعالیت میکند—نور بتاباند. امپراتوران روم مانند هادریان، علاوه بر حکومت بر امپراتوری و خدمت به عنوان کاهن اعظمِ مذهب رسمی، مسئولیت مدیریت تقویم را نیز برعهده داشتند. شاید پانتئون مکان مقدسی بوده که بر تمامی این نقشها زیر یک سقف باشکوه تأکید میکرده است. به گفته هانا: «در روم امپراتوری، تقویم، امپراتور و مذهب در کنار هم معنا مییافتند.»
منبع: خبرآنلاین
