برنده نوبل فیزیک ۲۰۲۶: شانس آوردم نوبل بردم!

«آدام اسمیت»، مدیر ارشد علمی کمیته جایزه نوبل، اندکی پس از اعلام نام «فرانسیس هالزن»(Francis Halzen) به عنوان برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ با وی تماس گرفت و به مصاحبه‌ای چند دقیقه‌ای با وی پرداخت.

در این گفتگو، «فرانسیس هالزن» درباره موانعی صحبت می‌کند که وی و تیمش در مسیر ساخت «آشکارساز نوترینو» در قطب جنوب با آنها روبرو بودند و اینکه چگونه یکی از کشف‌های حیاتی، کاملاً به صورت غیرمنتظره رخ داده است.

هالزن همچنین توضیح می‌دهد که تحقیقاتش چگونه در زمینه آشکارسازی نوترینو می‌تواند سرنخ‌هایی درباره سیاه‌چاله‌های کیهان به دست دهد.

در ادامه، متن کامل این مصاحبه را می‌خوانیم.

هالزن: الو؟

اسمیت: اوه، سلام. آیا با فرانسیس هالزن صحبت می‌کنم؟

هالزن: بله، خودم هستم.

اسمیت: سلام، نام من آدام اسمیت است.

هالزن: خوش‌شانس هستید که با من صحبت می‌کنید، چون فقط به این خاطر پاسخ دادم که فکر می‌کردم تماسی از سوئد است، اما از صحبت با شما خوشحالم.

اسمیت: من هم از صحبت با شما بسیار خوشحالم. واقعاً سپاسگزارم و چه خوب شد که پیش‌شماره سوئد را تشخیص دادید. ممنونم. اجازه دهید با این پرسش شروع کنم که خبر [بردن جایزه نوبل فیزیک] چطور به گوشتان رسید؟ چطور متوجه شدید که برنده جایزه نوبل شده‌اید؟

هالزن: می‌دانید، من در سفر هستم. آخر هفته در یک جشنواره علمی در برگامو (ایتالیا) بودم. در اتاق هتلم نشسته بودم و مشغول نوشتن یک پروپوزال (طرح پیشنهادی پژوهشی) بودم. همان‌طور که در یکی از جلسات به شوخی گفتم، امیدوارم این کار به تأمین بودجه آن کمک کند.

اسمیت: امیدواریم همین‌طور باشد، چون متأسفانه پیدا کردن وقت برای تمام کردن آن دشوار خواهد بود.

هالزن: بله، من هم همین‌طور فکر می‌کنم. می‌دانید، درست مثل پروژه «آیس‌کیوب»(IceCube)، همکاران بااستعدادی دارم که همیشه به من کمک می‌کنند تا از پسِ کارها برآیم. از این ماجرا هم سربلند بیرون خواهم آمد.

اسمیت: اگر به «آیس‌کیوب» و زیبایی و ابعاد خارق‌العاده آن در دلِ یخ‌های شفافِ زیرِ قطب جنوب فکر کنیم، شما و همکارانتان باید بسیار احساس غرور کنید.

هالزن: بله، در واقع، واکنش اصلی من نسبت به این پروژه در طول زمان، نه غرور، بلکه شگفتی و غافلگیری بود. می‌دانید، در همان مراحل اولیه پروژه، در کنفرانسی در ونیز یک سخنرانی داشتم و گفتم: Deo volente یعنی «به خواست خدا» این یک آشکارساز است.

وی افزود: من فهرستی از تمام موانعی که باید بر آنها غلبه می‌کردیم، ارائه دادم. البته ما بر همه آن موانع غلبه کردیم که دلیل برنده شدن من هم همین است، اما یکی از چالش‌ها این بود که واقعاً نمی‌دانستیم ویژگی‌های نوری (اپتیک) آن یخ چگونه است که موضوعی حیاتی بود، چرا که این دستگاه یک آشکارساز ذرات است که نور را شناسایی می‌کند.

وی ادامه داد: ما به کشف شگفت‌انگیزی دست یافتیم؛ اینکه نور آبیِ مورد نظر ما می‌تواند صدها متر در این یخ حرکت کند. این مسئله کاملاً غیرمنتظره بود. بنابراین، فراتر از تمام ریسک‌های دیگر، مثل اینکه آیا روش حفاری با آب داغ جواب می‌دهد یا اینکه آیا می‌توانیم بر نویزهای پس‌زمینه غلبه کنیم، این ویژگیِ یخ بود که واقعاً اجرای پروژه را ممکن ساخت و این صرفاً یک شانس محض بود. البته بعداً مشخص شد که این وضعیت کاملاً طبیعی است. یعنی این یخ در واقع برف باستانی است که ۵۰ هزار سال پیش در قطب جنوب باریده و فوق‌العاده خالص است و به همین دلیل تا این حد شفافیت دارد. با این حال، ما واقعاً هیچ تضمینی برای چنین چیزی نداشتیم.

اسمیت: من گمان می‌کنم بخت با جسوران یار است و در مورد شما، همه چیز به خوبی پیش رفته است.

هالزن: همان‌طور که گفتم، در هر مرحله، واکنش من بیشتر آمیخته با شگفتی بود تا احساس غرور.

اسمیت: اکنون این امر، سرآغاز عصر جدیدی در اخترشناسی نوترینو شده است. می‌دانم که هنوز در مراحل آغازین هستیم، اما این نوترینوها چه چیزی را برای ما آشکار می‌کنند؟

هالزن: خب، اولین منبعی که خودمان به طور مستقل شناسایی کردیم، یک کهکشان فعال بود. داده‌های مربوط به آن کهکشان فعال به ما می‌گویند که نوترینوها در فاصله‌ای بسیار نزدیک به سیاه‌چاله، یعنی در مرکز آن کهکشان تولید می‌شوند. از آنجا که با یک کهکشان فعال سروکار داریم، یک سیاه‌چاله کلان‌جرم در آن وجود دارد و هسته کهکشان با پلاسما احاطه شده است؛ پلاسمایی که ماده‌ هدف را برای تولید این نوترینوها فراهم می‌کند. بدیهی است که اینجا مکانی است که نور نمی‌تواند از آن بگریزد. شاید تنها با دشواری بسیار بتوان آن را به کمک تلسکوپ‌های رادیویی مطالعه کرد. بنابراین، نخستین رصد ما از یک منبع، خود نمونه‌ای از کاوش در نواحی بسیار نزدیک به سیاه‌چاله است؛ جایی که احتمالاً تنها نوترینوها امکان گریز از آن را دارند.

اسمیت: این فوق‌العاده است.

هالزن: این تنها یک نمونه از همان ایده‌ای است که باعث شد همگی به آینده‌ نجوم نوترینو امیدوار باشیم. همان‌طور که در نشست خبری هم اشاره شد، وقتی به گذشته نگاه می‌کنیم، شاید شگفت‌انگیزترین نکته این باشد که اصلاً بودجه این پروژه تأمین شد. در این زمینه، باید اعتبار و تحسین ویژه‌ای را برای «بنیاد ملی علوم آمریکا» قائل شد.

اسمیت: همچنین محیطی که در آن فعالیت می‌کردید؛ یعنی دانشگاه «ویسکانسین مدیسن» که پیداست حامی بسیار خوبی برای شما بوده است.

هالزن: بله، به‌طرز شگفت‌انگیزی، آن هم از دو جهت. دانشگاه «ویسکانسین مدیسن» همیشه مکانی بوده که پذیرای فیزیک و ایده‌های غیرمتعارف بوده است. ما در همان مراحل اولیه پروژه حمایت فوری دریافت کردیم؛ یعنی زمانی که همان‌طور که گفتم، همه فکر می‌کردند این پروژه ایده‌ای جالب است، اما عملی نخواهد شد. ما از حمایت شورای مدیریتی برخوردار شدیم و تنها شانس ما این نبود، بلکه دانشگاه تصمیم گرفته بود آزمایشگاهی ایجاد کند که واقعاً قادر به ساخت تجهیزاتی با نوع، ابعاد و پیچیدگیِ مورد نیاز برای این پروژه باشد. نام آن «آزمایشگاه علوم فیزیکی» است و نوعی آزمایشگاه غیرانتفاعی و با فناوری پیشرفته است. تکنسین‌ها و مهندسان بسیار بااستعدادی که در آنجا در دسترس ما بودند، نقش مهمی ایفا کردند و دقیقاً در همان‌جا بود که برای مثال، تجهیزات حفاری با آب داغ که برای نصب این حسگرها حیاتی بود، طراحی و ساخته شد. بیشتر دانشگاه‌ها در طول این سال‌ها این‌گونه آزمایشگاه‌ها را تعطیل کرده بودند، اما «ویسکانسین مدیسن» یکی از معدود مکان‌هایی بود که این قابلیت را حفظ کرد و همین امر امکان‌پذیر شدن پروژه «آیس‌کیوب»(IceCube) را در آنجا فراهم کرد.

اسمیت: می‌خواستم در پایان به این نکته فوق‌العاده اشاره کنم که این عصر جدید به شما امکان می‌دهد تا با استفاده از نوترینوها، به دورترین نقاط کیهان و آغاز پیدایش زمان بنگرید. منظورم این است که هنوز چیزهای زیادی برای کشف کردن وجود دارد، این‌طور نیست؟

هالزن: همینطور است. کسی از من پرسید که اخترشناسی نوترینو در ۵۰ سال آینده چگونه خواهد بود؟ هیچ راهی برای پاسخ دادن به آن سؤال وجود ندارد. حتی اگر یک سال دیگر هم این سؤال را از من بپرسید، دوست ندارم به آن پاسخ دهم. می‌دانید، ما در طول ۱۵ سالی که مشغول جمع‌آوری داده‌ها بوده‌ایم، پیوسته اکتشافات جدیدی داشته‌ایم. آرزوی قلبی من این است که این روند ادامه یابد و قطعاً هم ادامه خواهد یافت.

اسمیت: جوانان سراسر جهان خواهند گفت: پس این همان حوزه‌ای است که مناسب من است.

هالزن: امیدوارم همینطور باشد.

اسمیت: گفتگو با شما بسیار لذت‌بخش بود. واقعاً از شما سپاسگزارم.

هالزن: بسیار سپاسگزارم.

اسمیت: ممنونم. خدانگهدار.

منبع: ایسنا