عقاب ۴۴؛ پایگاه زیرزمینی جنگنده‌های ایران در چه وضعی است؟
گزارش تازه دِ وار زون بر اساس تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که عملیات بازسازی در عقاب ۴۴، یکی از پایگاه‌های زیرزمینی نیروی هوایی ارتش ایران، ادامه دارد. این مجموعه با باندی حدود ۴.۳ کیلومتری و آشیانه‌های حفرشده در دل کوه طراحی شده است.
تصاویر ماهواره‌ای تازه نشان می‌دهد عملیات بازسازی پایگاه زیرزمینی عقاب ۴۴ ایران، با وجود حملات هوایی گزارش‌شده در جریان جنگ سال ۲۰۲۶، ادامه دارد. وب‌سایت نظامی آمریکایی دِ وار زون در گزارشی که ۲۲ اکتبر منتشر کرد، با بررسی تصاویر شرکت پلنت لبز از ۲۹ سپتامبر، از تکمیل بخشی از مسیرهای تاکسی‌رو، کنار زدن بقایای تجهیزات آسیب‌دیده و برداشته شدن موانع روی باند خبر داد.
به گزارش فرارو، این تصاویر از ادامه فعالیت‌های عمرانی در مجموعه‌ای حکایت دارند که برای نگهداری و به‌کارگیری جنگنده‌ها و پهپادها در زیر کوه ساخته شده است اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که پایگاه چه تعداد جنگنده را در خود جای داده است.
تصاویر ماهواره‌ای از بازسازی عقاب ۴۴ چه می‌گویند؟
گزارش دِ وار زون بر تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا متمرکز است که در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ ثبت شده‌اند. بررسی این تصاویر نشان می‌دهد بخش تازه‌ای از مسیر تاکسی‌رو در سمت غربی پایگاه تکمیل شده و سطح بتنی آن قابل مشاهده است. در بخش دیگری از همین مسیر، عملیات آماده‌سازی بستر ادامه دارد، اما هنوز آسفالت یا بتن‌ریزی نهایی انجام نشده است.
مسیرهای تاکسی‌رو، راه‌هایی هستند که هواپیماها برای حرکت میان آشیانه و باند پرواز از آن‌ها استفاده می‌کنند. اهمیت بازسازی این مسیرها در عقاب ۴۴ از آن جهت است که مجموعه تونل‌های زیرزمینی از طریق همین راه‌ها به باند متصل می‌شود. آسیب دیدن این ارتباط می‌تواند حتی در شرایطی که هواپیماها در داخل تونل‌ها سالم مانده‌اند، خروج آن‌ها و انجام مأموریت را مختل کند.
بر اساس تحلیل دِ وار زون، در جریان حملات پیشین، مسیرهای نزدیک به ورودی تونل‌ها آسیب دیدند و در بخش‌هایی از پایگاه دهانه‌های ناشی از انفجار دیده می‌شد. در تصاویر جدید، برخی از این آثار همچنان در نزدیکی ورودی‌های غربی وجود دارند، اما موانعی که پیش‌تر روی باند قرار داده شده بودند، دیگر دیده نمی‌شوند.
عقاب ۴۴ کجاست و چگونه ساخته شده است؟
پایگاه عقاب ۴۴، در منطقه‌ای کوهستانی در استان هرمزگان قرار دارد. برآورد مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، محل آن را حدود ۱۲۰ کیلومتری شمال‌غرب بندرعباس تعیین می‌کند؛ فاصله‌ای که آن را در محدوده راهبردی پیرامون خلیج فارس و تنگه هرمز قرار می‌دهد. دِ وار زون نیز فاصله این پایگاه تا تنگه هرمز را حدود ۱۶۰ کیلومتر برآورد کرده است.
وجود این پایگاه در ۷ فوریه ۲۰۲۳ به‌طور رسمی در رسانه‌های ایران اعلام شد. رسانه‌های رسمی آن را یکی از پایگاه‌های زیرزمینی تاکتیکی نیروی هوایی ارتش معرفی کردند که برای نگهداری، آماده‌سازی و به‌کارگیری انواع هواپیماهای نظامی و پهپادها ساخته شده است.
نام این مجموعه به چهل‌وچهارمین سالگرد انقلاب اسلامی ایران اشاره دارد. تصاویر ماهواره‌ای بررسی‌شده از سوی مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نشان می‌دهد فعالیت‌های عمرانی در محل دست‌کم از حدود سال ۲۰۱۴ آغاز شده بود؛ در حالی که ساخت باند اصلی ظاهراً از حدود سال ۲۰۲۱ پیشرفت کرده است. بنابراین، عقاب ۴۴ حاصل یک پروژه عمرانی چندساله است، نه تأسیساتی که صرفاً در آستانه رونمایی در سال ۲۰۲۳ ساخته شده باشد.
ویژگی متمایز پایگاه، ترکیب یک باند پرواز طولانی با آشیانه‌ها و مسیرهای دسترسی حفرشده در دل کوه است. این طراحی قرار است هواپیماها و تجهیزات حساس را از دید مستقیم و بخشی از آثار حملات هوایی دور نگه دارد.
باند ۴.۳ کیلومتری و چهار ورودی به آشیانه‌های زیرزمینی
بر اساس بررسی دِ وار زون، باند اصلی عقاب ۴۴ حدود ۲.۷ مایل، معادل ۴.۳ کیلومتر، طول دارد و در سمت شمالی مجموعه، در کف دره‌ای در مجاورت رشته‌کوه قرار گرفته است. این باند به مجموعه‌ای از مسیرهای تاکسی‌رو متصل می‌شود که با عبور از یک برآمدگی سنگی، به ورودی‌های تونل‌های زیرزمینی می‌رسند.
مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نیز در بررسی تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۲۳، دو جفت ورودی برای دسترسی هواپیماها به مجموعه زیرزمینی شناسایی کرده بود. در این بررسی، بخشی از مسیر اتصال به باند از داخل یک تونل حدوداً ۱۵۰ متری در دل یک برآمدگی عبور می‌کرد. گزارش جدید دِ وار زون نیز از چهار ورودی اصلی سخن می‌گوید که در دو جفت قرار گرفته‌اند و فاصله هر جفت از دیگری کمتر از نیم مایل است.
این طراحی صرفاً برای پنهان کردن هواپیماها نیست؛ ارتباط میان آشیانه‌ها و باند نیز اهمیت عملیاتی دارد. اگر هواپیما در آشیانه‌ای محافظت‌شده قرار داشته باشد، اما مسیر خروج آن با ریزش، انفجار یا تخریب مسدود شود، امکان استفاده از آن برای انجام مأموریت کاهش می‌یابد.
تصاویر ماهواره‌ای اولیه همچنین نشان می‌داد که تمام مسیرهای پیش‌بینی‌شده از ابتدا تکمیل نشده بودند. به گفته مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، در اوایل سال ۲۰۲۳ فقط یکی از چهار مسیر دسترسی هواپیماها به مجموعه زیرزمینی مستقیماً به یک مسیر تاکسی‌روی تکمیل‌شده متصل بود. این نکته در کنار تصاویر جدید اهمیت دارد؛ زیرا بازسازی مسیر غربی می‌تواند به معنای کاهش وابستگی مجموعه به یک مسیر اصلی باشد.
چه جنگنده‌ها و تسلیحاتی در عقاب ۴۴ دیده شده‌اند؟
تصاویر منتشرشده هنگام رونمایی از عقاب ۴۴، جنگنده‌های اف‌ـ۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش را در این مجموعه نشان می‌دادند. در تصاویر رسمی سال ۲۰۲۳، نمونه‌هایی از جنگنده‌های اف‌ـ۴ دی و اف‌ـ۴ ای دیده می‌شدند که با موشک‌های هوا به سطح ای‌جی‌ام‌ـ۶۵ ماوریک، بمب‌های هدایت‌شونده لیزری و الکترواپتیکی، بمب‌های غیرهدایت‌شونده و مهمات ضدکشتی نمایش داده شده بودند. پهپادهای تهاجمی یک‌طرفه نیز در تصاویر مربوط به مجموعه دیده می‌شدند.
در معرفی رسمی پایگاه، به امکان نگهداری و آماده‌سازی انواع هواپیماهای جنگی، بمب‌افکن‌ها و پهپادها اشاره شده بود. همچنین منابع رسمی از بخش‌هایی مانند مرکز فرماندهی، آشیانه هواپیما، تعمیر و نگهداری، تجهیزات ناوبری و فرودگاهی و مخازن سوخت نام برده بودند.
یکی از ابهام‌های مهم درباره عقاب ۴۴، وضعیت جنگنده‌های مستقر در آن پس از حملات سال ۲۰۲۶ است. تصاویر جدید نشان نمی‌دهند چند هواپیما در زمان حملات داخل تونل‌ها بوده‌اند، چند فروند آسیب دیده‌اند یا چه تعداد اکنون قابلیت پرواز دارند.
دِ وار زون احتمال می‌دهد این پایگاه ظرفیت نگهداری پهپادها و حتی موشک‌های کروز یا بالستیک را نیز داشته باشد؛ اما این بخش از گزارش در حد احتمال است و شواهد منتشرشده، وجود یا تعداد چنین موشک‌هایی را در داخل مجموعه تأیید نمی‌کند.
چرا عقاب ۴۴ در جنگ اهمیت دارد؟
اهمیت عقاب ۴۴ را باید در سه ویژگی اصلی آن جست‌وجو کرد: قرار گرفتن در جنوب ایران و نزدیکی نسبی به تنگه هرمز، برخورداری از آشیانه‌های زیرزمینی و امکان استفاده از جنگنده‌ها و پهپادها از یک مجموعه محافظت‌شده.
موقعیت جغرافیایی این پایگاه می‌تواند برای مأموریت‌های مرتبط با خلیج فارس و دریای عمان اهمیت داشته باشد.
ویژگی دوم، محافظت از تجهیزات در برابر حملات هوایی است. قرار دادن هواپیماها در دل کوه می‌تواند آسیب‌پذیری آن‌ها را در برابر برخی حملات کاهش دهد.
ویژگی سوم، امکان بازسازی زیرساخت‌های سطحی است. تصاویر تازه نشان می‌دهند بخشی از مسیرها در حال تعمیر است و موانع از باند برداشته شده‌اند. این اقدامات می‌توانند بخشی از محدودیت‌های ایجادشده در جریان حملات را برطرف کنند.
سه موج حمله و پرسش درباره میزان خسارت
بر اساس بازسازی دِ وار زون از تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های پیشین، عقاب ۴۴ در جریان جنگ سال ۲۰۲۶ دست‌کم در سه نوبت هدف حمله قرار گرفته است. نخستین موج حملات از ۲۸ فوریه آغاز شد؛ سپس در اواخر مارس آسیب‌های بیشتری در نزدیکی مسیرهای تاکسی‌رو و ورودی تونل‌ها گزارش شد و در میانه ژوئیه نیز تصاویر ماهواره‌ای از خسارت‌های تازه حکایت داشتند.
در گزارش مربوط به حملات اواخر مارس که روزنامه نیویورک‌تایمز نیز به آن پرداخت، تصاویر ماهواره‌ای از دهانه‌های انفجار در مسیرهای نزدیک به ورودی تونل‌ها، تخریب یک ساختمان و ایجاد موانعی روی باند حکایت داشتند. تحلیل آن زمان این بود که حملات احتمالاً با هدف قطع ارتباط میان آشیانه‌های زیرزمینی و باند انجام شده‌اند تا خروج هواپیماها دشوار شود. با این حال، مشخص نشد که کدام کشور مسئول آن حمله بوده است.
در مورد حملات ژوئیه نیز دِ وار زون به تحلیل تصاویر ماهواره‌ای شرکت سوآر اطلس اشاره می‌کند که چهار نقطه هدف و خسارت به مسیرهای تاکسی‌رو و زیرساخت‌های اطراف را شناسایی کرده بود.
این وب‌سایت تأکید می‌کند که بخشی از تفسیرهای مربوط به ساختمان‌های آسیب‌دیده و ارتباط آن‌ها با واحد ساخت‌وساز پایگاه، مستقلاً تأیید نشده است. همچنین پنتاگون و فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) نام عقاب ۴۴ را به‌عنوان هدف مشخص عملیات اعلام نکرده‌اند و ایران نیز هدف قرار گرفتن این پایگاه را رسماً تأیید نکرده است.
به همین دلیل، باید میان شواهد تصویری از خسارت و انتساب رسمی حمله تفاوت گذاشت. تصاویر می‌توانند آثار انفجار، تخریب ساختمان‌ها یا عملیات بازسازی را نشان دهند، اما به‌تنهایی عامل حمله، نوع مهمات یا میزان خسارت به تجهیزات داخل کوه را مشخص نمی‌کنند.
