شهر گمشده روم باستان سرانجام پیدا شد؟ کشفی که می‌تواند یک معمای تاریخی را حل کند

رود دانوب زمانی یکی از مرزهای مهم امپراتوری روم به شمار می‌رفت؛ استحکامات نظامی این امپراتوری در امتداد رودخانه، صدها کیلومتر در استان‌های مختلف گسترش یافته بودند و وظیفه محافظت از قلمرو روم در برابر حملات اقوام ساکن آن سوی رودخانه را بر عهده داشتند.

در اطراف این دژها و برج‌های دیده‌بانی نیز به‌تدریج سکونتگاه‌های غیرنظامی شکل گرفتند. امروزه بخش زیادی از این استحکامات به ویرانه تبدیل شده‌اند، اما منطقه دانوب راز بزرگ‌تری را در دل خود پنهان کرده بود: شهری که نزدیک به ۲۰۰۰ سال از دید تاریخ پنهان مانده بود.

از سال ۲۰۱۵، گروهی از پژوهشگران با تخصص‌های مختلف، منطقه‌ای به طول حدود ۱۰ کیلومتر در امتداد مرز باستانی روم، میان شهرهای انس (Enns) و سنت پانتالئون-ارلا (St. Pantaleon-Erla) در اتریش را بررسی کرده‌اند.

این منطقه در دوران روم بخشی از مرز شمالی استان نوریکوم (Noricum) محسوب می‌شد. بررسی‌های ژئوفیزیکی در نزدیکی روستای کوچک اشتاین (Stein) به شناسایی شهری ناشناخته منجر شده که مساحتی حدود ۲۵ تا ۳۰ هکتار داشته است. این شهر با برنامه‌ریزی دقیقی ساخته شده بود و خیابان‌های آن مانند شهرهای امروزی، از الگویی منظم و شبکه‌ای پیروی می‌کردند.

یکی از چشمگیرترین بخش‌های این شهر، آمفی‌تئاتری با ظرفیت تقریبی ۸۰۰۰ تماشاگر بود. به نظر می‌رسد این شهر در حدود سال ۸۰ میلادی (۵۹ خورشیدی) و در کنار یک پادگان نظامی بنا شده و تقریباً یک قرن بعد متروکه شده است. باستان‌شناسان هیچ نشانه‌ای از تخریب یا ویرانی ناشی از جنگ پیدا نکرده‌اند؛ بنابراین، احتمالاً ساکنان شهر به‌صورت سازمان‌یافته آن را ترک کرده‌اند و دشمنان آن‌ها را مجبور به فرار نکرده‌اند.

این کشف بار دیگر پرسشی قدیمی را مطرح کرده است: آیا این شهر همان کلاودیویوم گمشده روم باستان است؟ بطلمیوس، ستاره‌شناس، ریاضی‌دان و جغرافی‌دان یونانی-رومی قرن دوم میلادی، در نوشته‌های خود از شهری به نام کلاودیویوم نام برده و مختصات جغرافیایی آن را ثبت کرده بود؛ موقعیت شهر تازه کشف‌شده با این مختصات مطابقت دارد.

بطلمیوس همچنین به رودخانه‌ای اشاره کرده بود که از شمال به این منطقه می‌رسید؛ توصیفی که می‌تواند با رود آیشت (Aist)، یکی از شاخه‌های دانوب در نزدیکی محل کشف شهر، همخوانی داشته باشد. زمان‌بندی این اتفاقات نیز با یکدیگر مطابقت دارد.

نام کلاودیویوم پس از حدود سال ۱۸۰ میلادی دیگر در اسناد تاریخی دیده نمی‌شود؛ تقریباً همان زمانی که شهر تازه کشف‌شده نیز متروکه شد.

پاسخ این معما ممکن است در ساختار شهری این منطقه نهفته باشد؛ ماریو والنر، باستان‌شناس مؤسسه ژئوسفر اتریش (GeoSphere Austria)، به همراه همکارانش طی سه سال با استفاده از رادار نفوذی زمین و روش مغناطیس‌سنجی، منطقه را بررسی کردند. این فناوری‌ها شبکه‌ای از جاده‌های مدفون در زیر زمین را شناسایی کردند که از سطح زمین قابل مشاهده نبودند. پژوهشگران با استفاده از داده‌های به‌دست‌آمده توانستند نقشه‌ای از شهر را ترسیم کنند.

والنر و همکارانش در پژوهشی که سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی ArchéoSciences منتشر شد، نوشتند:

    نقشه‌برداری ترکیبی و تفسیری، وجود سکونتگاهی با برنامه‌ریزی دقیق و شبکه‌ای منظم از خیابان‌ها را آشکار کرد که محله‌های مسکونی مجزا «اینسولاها» را از یکدیگر جدا می‌کنند. جهت‌گیری محله‌ها و خیابان‌های مسکونی با دژ نظامی کمکی هم‌راستا است؛ دژی که مهم‌ترین واحد اداری در این منطقه از مرز دانوب به شمار می‌رفت.

وجود این دژ می‌تواند دلیل شکل‌گیری شهر در چنین موقعیتی را توضیح دهد. احتمالاً یک دژ قدیمی‌تر که از چوب و خاک ساخته شده بود، وظیفه کنترل گذرگاهی در رود دانوب را بر عهده داشت؛ گذرگاهی در نزدیکی محل اتصال رود آیشت به دانوب. این رودخانه مسیر تجاری مهمی برای ارتباط با سرزمین‌های خارج از امپراتوری روم محسوب می‌شد.

در فاصله حدود ۶ کیلومتری غرب این منطقه نیز شهر لائوریاکوم (Lauriacum) قرار داشت که امروزه با نام انس شناخته می‌شود. این شهر به لطف برخورداری از یک دژ بزرگ لژیونری و موقعیت راهبردی در مسیر تجاری دانوب، یکی از مهم‌ترین شهرهای استان نوریکوم بود.

شواهد نشان می‌دهند که شهر تازه کشف‌شده از ثروت قابل‌توجهی برخوردار بوده است. جرالد گرابر، باستان‌شناس دانشگاه اینسبروک، می‌گوید آمفی‌تئاتر این شهر تقریباً هم‌اندازه آمفی‌تئاتر کارنونتوم (Carnuntum) بوده؛ شهری مهم در امپراتوری روم که در پایین‌دست رود دانوب قرار داشت. تاکنون حدود ۶۴۰ سکه در این منطقه کشف شده است.

در شمال غربی شهر نیز گورستان بزرگی وجود دارد که شامل قبرها، تپه‌های تدفین و سازه‌های مختلف مربوط به خاکسپاری است؛ ابعاد برخی از این سازه‌ها نشان می‌دهد که احتمالاً افراد ثروتمند در آن‌ها دفن شده‌اند.

چرا ساکنان شهری تا این اندازه آباد و ثروتمند تصمیم گرفتند خانه‌های خود را ترک کنند؟

زمان وقوع این اتفاق می‌تواند سرنخ مهمی در اختیار پژوهشگران قرار دهد؛ در سال ۱۸۰ میلادی، مارکوس اورلیوس، امپراتور روم، درگذشت و پسرش کومودوس قدرت را به دست گرفت. کومودوس بعدها به‌عنوان حاکمی مستبد شناخته شد و دوران حکومت او اغلب پایان دوره صلح رومی (Pax Romana) در نظر گرفته می‌شود.

بااین‌حال، او در ابتدای حکومت خود پیمان صلحی امضا کرد که به جنگ‌های مارکومانی پایان داد. از سال ۱۶۶ میلادی، امپراتوری روم در امتداد رود دانوب با قبایل ژرمنی مارکومانی و کوادی و همچنین اقوام سرمتی در شرق درگیر جنگ بود.

پس از برقراری صلح، روم ساختار دفاعی خود را در مناطق مرزی تغییر داد؛ نیروهای نظامی در شهر لائوریاکوم متمرکز شدند؛ منطقه‌ای که از نظر نظامی موقعیت دفاعی بهتری داشت. در نتیجه، سکونتگاه اشتاین دیگر اهمیت قبلی خود را از دست داد و رومی‌ها آن را رها کردند.

البته به نظر نمی‌رسد ساکنان این شهر مسافت زیادی را طی کرده باشند، زیرا ابزارهای برنزکاری و سنجاق‌های لباس مشابه نمونه‌های کشف‌شده در اشتاین، در لائوریاکوم نیز پیدا شده‌اند. این شباهت نشان می‌دهد که احتمالاً صنعتگران شهر، کارگاه‌های خود را به آن منطقه منتقل کرده‌اند.

با وجود تمام این شواهد، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که شهر کشف‌شده همان کلاودیویوم است؛ باستان‌شناسان تاکنون هیچ کتیبه‌ای حاوی نام این شهر در محل موردنظر پیدا نکرده‌اند. نزدیک‌ترین مدرک مکتوب موجود نیز مجموعه‌ای از لوح‌های برنزی مربوط به گواهی خدمت سربازان رومی است.

ربکا جونز، رئیس مشترک کنگره بین‌المللی مطالعات مرزهای روم، در بیانیه‌ای درباره اهمیت این کشف گفت:

    این بررسی ژئوفیزیکی در واقع تنها سطح ماجرا را لمس کرده است. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که هنوز چه ظرفیت علمی عظیمی در زیر زمین نهفته است.

به نظر می‌رسد کشف شهر اشتاین تنها آغاز ماجرا باشد و بررسی‌های بیشتر بتواند اطلاعات تازه‌ای درباره هویت این سکونتگاه و دلایل متروکه شدن آن در اختیار باستان‌شناسان قرار دهد.

منبع: دیجینوی