آیدا پناهنده با «سرخ و سیاه» چه خوابی دیده است؟

جهان آیدا پناهنده؛ زنی که همیشه باید دست به انتخاب بزند!

شخصیت‌های زن در آثار آیدا پناهنده معمولا در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که راه فراری از انتخاب ندارند. این ویژگی به امضای کارگردانی او تبدیل شده، اما ممکن است به تکرار هم منجر شود. پناهنده تمایلی به غافلگیری‌های تصادفی ندارد و تنش دراماتیک را از دل تضادهای اجتماعی و تصمیم‌های ناگزیر شخصیت‌ها بیرون می‌کشد. آیا مدیوم سریال بستر مناسب‌تری برای شکوفایی جهان زنانه اوست و آیا قهرمان تازه او می‌تواند از الگوهای آشنا و تکرارشونده زنِ در تنگنا عبور کند؟

کد خبر : ۳۲۲۳۲۹

۱۱ آبان ۱۴۰۵ - ۱۷:۵۵

بازدید : ۵

آیدا پناهنده با «سرخ و سیاه» بار دیگر به شبکه نمایش خانگی برگشته است؛ کارگردانی که در سال‌های اخیر نشان داده در روایت قصه‌های بلند و پرداختن به روابط انسانی ظرفیت بیشتری دارد.

به گزارش فرارو، اما بازگشت او با یک سریال تازه، فرصتی برای مرور کارنامه‌اش و طرح چند پرسش مهم است: آیا پناهنده در قالب سریال موفق‌تر از سینما عمل می‌کند؟ زنان در دنیای آیدا پناهنده چه ویژگی‎هایی دارند؟

پناهنده از جمله فیلمسازانی است که علاقه‌اش به قصه‌گویی به سال‌های پیش از ورود به سینما بازمی‌گردد. او در سال ۱۳۷۷ وارد دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر شد و تحصیلاتش را در رشته فیلمبرداری و سپس کارگردانی ادامه داد. با این حال، نوشتن داستان کوتاه از همان دوران نوجوانی برایش جدی بود. نخستین تجربه ادبی او نیز در مجله «کارنامه» منتشر شد؛ نشریه‌ای که هوشنگ گلشیری سردبیری آن را بر عهده داشت.

این پیشینه را می‌توان در شکل روایت آثار پناهنده هم دید. او معمولاً به سراغ موقعیت‌هایی می‌رود که در ظاهر ساده و روزمره‌اند، اما در دل خود تعارض‌های اجتماعی و انسانی پیچیده‌ای دارند. شخصیت‌هایش اغلب با انتخاب‌هایی روبه‌رو می‌شوند که هیچ پاسخ آسانی برای آن‌ها وجود ندارد. همین ویژگی باعث شده آثارش بیش از آنکه بر اتفاقات بزرگ و غیرمنتظره متکی باشند، از تنش‌های میان آدم‌ها و محدودیت‌های زندگی آن‌ها تأثیر بگیرند.

جهان بزرگ‌تر، فرصت بیشتر برای قصه‌گویی

تصویری از سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده

مرور کارنامه آیدا پناهنده در کنار پخش «سرخ و سیاه» یک نکته قابل توجه را آشکار می‌کند؛ به نظر می‌رسد او در قالب سریال فرصت بیشتری برای نمایش توانایی‌هایش پیدا می‌کند. فیلم‌های سینمایی او از نظر فضاسازی و انتخاب سوژه استاندارد مشخصی دارند، اما در آثار تلویزیونی و شبکه نمایش خانگی، شخصیت‌ها فرصت بیشتری برای شکل گرفتن پیدا می‌کنند.

«ناهید» نخستین فیلم بلند سینمایی پناهنده، نمونه روشنی از دغدغه‌های اوست. داستان زنی مطلقه که میان مسئولیت مادری، خواسته‌های شخصی و محدودیت‌های اجتماعی گرفتار شده است. این موقعیت بعدها در سریال «در انتهای شب» نیز با شکل و جزئیات دیگری تکرار شد. در این مجموعه هم زنی در مرکز داستان قرار دارد که باید میان خواسته‌های خودش و مسئولیت‌هایی که زندگی بر دوشش گذاشته تصمیم بگیرد.

تفاوت مهم اینجاست که در سریال، پناهنده امکان بیشتری برای پرداختن به جزئیات رابطه‌ها و تغییر تدریجی شخصیت‌ها دارد. مخاطب فقط با نتیجه یک انتخاب روبه‌رو نمی‌شود، بلکه مسیر رسیدن به آن را هم دنبال می‌کند. این همان ظرفیتی است که در برخی از فیلم‌های سینمایی او کمتر مجال بروز پیدا کرده است.

زنانی که ناچار به انتخاب‌اند

تصویری از سریال «در انتهای شب» به کارگردانی آیدا پناهنده

یکی از ویژگی‌های ثابت آثار پناهنده، قرار دادن زنان در مرکز تعارض‌های داستانی است. این زنان معمولا شخصیت‌هایی منفعل نیستند؛ آن‌ها در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که باید برای تغییر شرایط خود یا نجات دیگران تصمیم بگیرند.

فانوس در «سرخ و سیاه» نمونه تازه‌ای از همین الگوست. زنی که برای نجات فرزندانش ناچار می‌شود به موقعیتی بازگردد که می‌تواند جان خودش را هم به خطر بیندازد. در «تی‌تی» نیز زنی متفاوت از قواعد معمول جامعه در مرکز قصه قرار می‌گیرد؛ شخصیتی که جهان‌بینی و رفتارهایش او را از اطرافیان متمایز می‌کند.

با این حال، همین نقطه قوت می‌تواند به یکی از محدودیت‌های کارنامه پناهنده تبدیل شود. زنانی که در آثار او با انتخاب‌های دشوار روبه‌رو می‌شوند، گاهی بیش از اندازه به یک الگوی آشنا نزدیک‌اند. انگار موقعیت‌ها و جهان داستانی تغییر می‌کنند، اما هسته اصلی تعارض همچنان ثابت می‌ماند.

«سرخ و سیاه» از این نظر برای آیدا پناهنده اهمیت ویژه‌ای دارد. او در این مجموعه بار دیگر به سراغ زنی رفته که برای حفظ خانواده و نجات فرزندانش باید بهای سنگینی بپردازد.

پرسش اصلی این نیست که آیا پناهنده همچنان می‌تواند چنین شخصیتی را به یک قهرمان دراماتیک تبدیل کند؛ مسئله این است که آیا می‌تواند از دل این الگوی آشنا، موقعیتی تازه و پیش‌بینی‌نشده بیرون بکشد. موفقیت او در این مرحله بیش از هر چیز به توانایی‌اش برای عبور از تکرار و گسترش جهان شخصیت‌هایش بستگی دارد.