ژن به‌ارث‌رسیده از نئاندرتال‌ها هنوز بر مغز انسان تأثیر می‌گذارد

ژن به‌ارث‌رسیده از نئاندرتال‌ها هنوز بر مغز انسان تأثیر می‌گذارد

این میراث ژنتیکی گاهی در ویژگی‌های جالبی مانند بافت مو یا نحوه ذخیره چربی در بدن نمایان می‌شود؛ ویژگی‌هایی که احتمال دارد تحت تأثیر دی‌ان‌ای به‌ارث‌رسیده از نیاکانی باشند که با همسایگان نئاندرتال خود آمیزش داشتند.

کد خبر : ۳۲۴۳۵۶
بازدید : ۰

ده‌ها هزار سال پیش، آخرین نئاندرتال از جهان ما ناپدید شد؛ اما ردپای این خویشاوند باستانی انسان همچنان در ژنوم هوموساپینس باقی مانده و حضورش را به شکل‌های گوناگون نشان می‌دهد.

این میراث ژنتیکی گاهی در ویژگی‌های جالبی مانند بافت مو یا نحوه ذخیره چربی در بدن نمایان می‌شود؛ ویژگی‌هایی که احتمال دارد تحت تأثیر دی‌ان‌ای به‌ارث‌رسیده از نیاکانی باشند که با همسایگان نئاندرتال خود آمیزش داشتند.

با این حال، تأثیر این میراث فقط به ظاهر انسان محدود نمی‌شود. پژوهشی تازه نشان داده بخش کوچکی از دی‌ان‌ای نئاندرتال‌ها با تفاوتی قابل‌اندازه‌گیری در اندازه لوب پس‌سری مغز، یعنی ناحیه واقع در بخش پشتی مغز، ارتباط دارد.

نکته جالب‌تر اینکه همین گونه ژنتیکی با کاهش اندک خطر ابتلا به اسکیزوفرنی نیز مرتبط به نظر می‌رسد؛ هرچند هیچ ارتباطی میان آن و توانایی شناختی عمومی پیدا نشده است. هوگو زبرگ و اسوانته پابو، انسان‌شناسان مؤسسه انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک، در مقاله خود می‌نویسند:

    تفاوت‌های ناحیه پس‌سری مغز میان نئاندرتال‌ها و انسان‌های امروزی مدت‌هاست که بر اساس شواهد فسیلی استنباط شده‌اند. در این پژوهش نشان می‌دهیم یک گونه ژنتیکی رایج که بر حجم بخش پس‌سری مغز انسان‌های امروزی تأثیر می‌گذارد، از نئاندرتال‌ها به ارث رسیده است.

تفاوت مغز نئاندرتال‌ها و انسان امروزی

در گذشته، نئاندرتال‌ها از نظر توانایی شناختی بیشتر به میمون‌ها شبیه دانسته می‌شدند تا انسان‌ها. اما در سال‌های اخیر، انسان‌شناسان شواهدی یافته‌اند که نشان می‌دهد این خویشاوندان انسانی احتمالاً زندگی اجتماعی و نمادین پیچیده، توانایی هنری، مهارت مهندسی و ویژگی‌های دیگری داشته‌اند که زمانی مختص انسان امروزی تصور می‌شدند.

2

مغز نئاندرتال‌ها نیز کوچک نبود. اندازه مغز آن‌ها با مغز انسان‌های امروزی قابل‌مقایسه بود و حتی در برخی موارد از آن بزرگ‌تر به نظر می‌رسید. تفاوت اصلی در شکل جمجمه و مغز قرار داشت. جمجمه انسان امروزی نسبتاً گرد و کروی است، در حالی که جمجمه نئاندرتال‌ها کشیده‌تر بود و از جلو به عقب امتداد بیشتری داشت.

این تفاوت نشان می‌دهد با وجود شباهت اندازه کلی مغز دو گروه، احتمالاً بافت‌های مغزی در آن‌ها به شکل متفاوتی توزیع شده بودند. یکی از نواحی مورد توجه دانشمندان، لوب پس‌سری در بخش پشتی مغز است. این بخش قشر بینایی را در خود جای داده و مسئول پردازش اطلاعات دریافتی از چشم‌هاست؛ بنابراین بخشی از فرایند دیدن در پشت سر ما انجام می‌گیرد.

پژوهش‌های پیشین درباره شکل داخلی جمجمه‌های فسیلی نشان داده‌اند که لوب پس‌سری نئاندرتال‌ها احتمالاً در مقایسه با اندازه مغزشان، بزرگ‌تر از نمونه مشابه در انسان‌های امروزی بوده است. البته جمجمه‌های فسیلی اطلاعات محدودی درباره بافت‌های نرمی که زمانی درون آن‌ها قرار داشتند، در اختیار پژوهشگران می‌گذارند. برای شناخت بهتر تاریخ تکامل مغز، دانشمندان باید سراغ دستورالعمل‌های ژنتیکی سازنده آن بروند.

ردپای ژنتیکی نئاندرتال‌ها

هوگو زبرگ و اسوانته پابو در این پژوهش بررسی کردند که آیا انسان‌های امروزی گونه‌های ژنتیکی مرتبط با اندازه لوب پس‌سری را از نئاندرتال‌ها به ارث برده‌اند یا خیر.

مطالعات پیشین ژنوم انسان چهار نقطه ژنتیکی مرتبط با این ویژگی را شناسایی کرده بودند. اما بخش دشوار کار، اثبات ارتباط این گونه‌ها با یکی از خویشاوندان انسانی منقرض‌شده بود. پژوهشگران ابتدا بررسی کردند که این چهار گونه ژنتیکی در جمعیت‌های امروزی کدام مناطق جهان دیده می‌شوند.

3

سه مورد از آن‌ها در جمعیت‌های جنوب صحرای آفریقا وجود داشتند؛ اما گونه چهارم، یعنی حذف کوچکی شامل چهار حرف دی‌ان‌ای در کروموزوم شماره ۱۴، فقط در جمعیت‌های خارج از این منطقه مشاهده شد. این حذف ژنتیکی در نزدیکی ژنی به نام DAAM1 قرار دارد که در رشد مغز نقش ایفا می‌کند. پژوهشگران احتمال می‌دهند دی‌ان‌ای به‌ارث‌رسیده بر میزان فعالیت این ژن تأثیر بگذارد و از این طریق، ارتباط آن با ساختار مغز را توضیح دهد.

این یافته سرنخ امیدوارکننده‌ای به شمار می‌رفت. نئاندرتال‌ها پس از مهاجرت انسان‌های امروزی از آفریقا، با نیاکان آن‌ها آمیزش داشتند. به همین دلیل، ردپای دی‌ان‌ای نئاندرتال‌ها در جمعیت‌های بسیاری از نقاط جهان دیده می‌شود؛ اما میزان آن در جمعیت‌های جنوب صحرای آفریقا به‌مراتب کمتر است، زیرا بیشتر نیاکان جمعیت‌های امروزی این منطقه با نئاندرتال‌ها روبه‌رو نشده بودند.

پژوهشگران سپس این گونه ژنتیکی را با دی‌ان‌ای باستانی پنج نئاندرتال و دو دنیسووا، گروه دیگری از انسان‌های باستانی منقرض‌شده، مقایسه کردند. هر پنج نئاندرتال حامل این حذف ژنتیکی بودند، اما هیچ‌کدام از دو دنیسووا چنین ویژگی‌ای نداشتند.

البته این نتیجه لزوماً ثابت نمی‌کرد که حذف ژنتیکی موردنظر از نئاندرتال‌ها به انسان امروزی منتقل شده است. احتمال دیگری نیز وجود داشت: شاید نئاندرتال‌ها و انسان‌های امروزی هر دو این ویژگی را از نیای مشترکی بسیار قدیمی‌تر به ارث برده بودند.

برای بررسی این احتمال، دانشمندان ناحیه ژنومی اطراف گونه ژنتیکی را مطالعه کردند. در طول نسل‌های متوالی، بخش‌های به‌ارث‌رسیده دی‌ان‌ای بر اثر فرایندی به نام نوترکیبی به‌تدریج شکسته و جابه‌جا می‌شوند. بنابراین اگر این حذف ژنتیکی صدها هزار سال پیش از یک نیای مشترک به ارث رسیده بود، انتظار می‌رفت دی‌ان‌ای اطراف آن قطعه‌قطعه‌تر شده باشد.

اما بخش شناسایی‌شده از ژنوم نزدیک به ۶۰ هزار حرف دی‌ان‌ای طول داشت؛ بسیار بیشتر از مقداری که در صورت انتقال از یک نیای مشترک بسیار دور انتظار می‌رفت. این موضوع شواهد محکمی فراهم کرد که نشان می‌داد دی‌ان‌ای موردنظر در دوره‌ای بسیار نزدیک‌تر و از طریق آمیزش با نئاندرتال‌ها وارد ژنوم انسان امروزی شده است.

زبرگ در گفت‌وگو با ساینس‌آلرت گفت:

    به‌ویژه از این موضوع شگفت‌زده شدیم که گونه ژنتیکی دارای قوی‌ترین ارتباط با حجم این بخش از لوب پس‌سری، از نئاندرتال‌ها به ارث رسیده است.

این نتیجه حاصل بررسی دقیق و هوشمندانه شواهد انسان‌شناختی بود؛ اما ارتباط این گونه ژنتیکی با ساختار مغز پرسش‌های بیشتری به همراه داشت.

ارتباط با اندازه مغز و خطر اسکیزوفرنی

با وجود اینکه تصور می‌شود نئاندرتال‌ها در مقایسه با انسان‌های امروزی لوب پس‌سری بزرگ‌تری داشتند، انسان‌های امروزی حامل این حذف ژنتیکی، حجم کوچک‌تری در همین ناحیه دارند. این کاهش به ازای هر نسخه از گونه ژنتیکی حدود ۰٫۸۵ سانتی‌متر مکعب گزارش شده است.

4

پژوهشگران معتقدند این تفاوت ظاهراً متناقض لزوماً تناقض واقعی به شمار نمی‌رود. زبرگ توضیح داد:

    ساختار مغز تحت تأثیر ژن‌های متعدد و عوامل دیگری مانند اندازه چشم‌ها و بدن قرار دارد. بنابراین وجود یک گونه ژنتیکی منفرد از نئاندرتال‌ها لزوماً بازتاب‌دهنده ساختار کلی مغز نئاندرتال‌ها نیست.

دانشمندان همچنین دریافتند که این حذف ژنتیکی فقط با ساختار مغز ارتباط ندارد. از آنجا که مغز اندامی بسیار پیچیده به شمار می‌رود، طبیعی است این پرسش مطرح شود که آیا تفاوت ساختاری آن می‌تواند بر عملکردش نیز اثر بگذارد یا خیر.

پژوهشگران برای یافتن پاسخ، داده‌های ژنتیکی موجود در کنسرسیوم ژنومیک روان‌پزشکی را بررسی کردند؛ مجموعه‌ای که سهم عوامل ژنتیکی در اختلالات روان‌پزشکی را مطالعه می‌کند. هدف آن‌ها یافتن ارتباط احتمالی میان گونه ژنتیکی نئاندرتالی و این اختلالات بود.

نتایج نشان داد افرادی که این گونه ژنتیکی را دارند، اندکی کمتر در معرض ابتلا به اسکیزوفرنی قرار می‌گیرند. احتمال ابتلا به ازای هر نسخه از این گونه ژنتیکی حدود ۵ درصد کاهش می‌یابد و برای افرادی که دو نسخه دارند، این کاهش به نزدیک ۱۰ درصد می‌رسد.

با این حال، پژوهشگران نتوانستند مشخص کنند که این ارتباط به حجم لوب پس‌سری مربوط می‌شود یا خیر. زبرگ گفت:

    یکی از احتمال‌ها این است که این گونه ژنتیکی از طریق ژن DAAM1 بر رشد مغز تأثیر بگذارد. با این حال، هنوز برای ما مشخص نیست که کاهش خطر اسکیزوفرنی مستقیماً با کوچک‌تر بودن لوب پس‌سری ارتباط دارد یا خیر.

نکته جالب دیگر اینکه پژوهشگران هیچ ارتباط معناداری میان این گونه ژنتیکی و هوش عمومی پیدا نکردند. ارتباط آن با میزان تحصیلات نیز بسیار ناچیز بود یا اساساً وجود نداشت. آن‌ها در مقاله خود نوشتند:

    این یافته‌ها نشان می‌دهند که نباید اندازه یک ناحیه از مغز را معادل توانایی‌های شناختی دانست.

نتایج این پژوهش در مجله Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده است.

منبع: دیجینوی

۰
نظرات بینندگان
تازه‌‌ترین عناوین
پربازدید