چرا دلار گران شد؟

نرخ دلار در بازار آزاد روز یکشنبه با ثبت رکورد تاریخی جدید همراه شد. جهش بیش از 5درصدی دلار در یک روز و عبور نرخ معاملات فردایی از مرز ۲۰۰هزار تومان، در شرایطی رخ داد که بازار ارز همزمان تحت‌تاثیر پنج نیروی افزایشی قرار گرفته است.

شتاب گرفتن قیمت دلار در روزهای اخیر را می‌توان حاصل همزمانی پنج عامل دانست؛ توقف اجرای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، کاهش صادرات و درآمدهای ارزی، افزایش تقاضای ارز برای مصارف وارداتی، اختلال در نقل‌وانتقالات ارزی و افزایش انتظارات تورمی. هم‌زمانی این عوامل باعث شده است فشار بر سمت عرضه ارز افزایش یابد و در مقابل، تقاضای احتیاطی و تجاری برای ارز نیز تقویت شود.

دلار که پیش از اعلام تفاهم در محدوده ۱۷۰هزار تومان معامله می‌شد، در روزهای بعد به کانال‌های پایین‌تر وارد شد و حتی به محدوده ۱۵۰هزار تومان رسید. با افزایش ابهام درباره ادامه مذاکرات و پایبندی طرفین به تفاهم، این روند معکوس شد و نرخ دلار به سطوح بالاتر بازگشت.

اکنون با تشدید تنش و افزایش فشارهای اقتصادی و تجاری، بازار نه‌تنها چشم‌انداز مذاکرات را با احتیاط دنبال می‌کند، بلکه ریسک‌های مربوط به تجارت خارجی و دسترسی به منابع ارزی را نیز در قیمت‌ها لحاظ می‌کند.

دومین ضلع رشد دلار، کاهش درآمدهای ارزی کشور است. صادرات نفتی و غیرنفتی ایران در ماه‌های اخیر با محدودیت‌های جدی مواجه شده است. در بخش نفت، محدودیت‌های حمل‌ونقل، تحریم‌ها و اختلال در مسیرهای صادراتی، دسترسی ایران به درآمدهای ارزی را دشوارتر کرده است. در بخش غیرنفتی نیز جنگ و اختلال در فعالیت بنادر و تجارت دریایی، محدودیت‌های بیشتری برای صادرات ایجاد کرده است.

در نتیجه، اقتصاد ایران هم‌زمان با دو مساله مواجه شده است: از یک سو برای بازسازی و جبران خسارات جنگ به واردات کالا، تجهیزات و مواد اولیه بیشتری نیاز دارد و از سوی دیگر، ظرفیت ایجاد درآمد ارزی از محل صادرات کاهش یافته است. این عدم تعادل می‌تواند فشار مضاعفی بر بازار ارز وارد کند.

ضلع سوم، افزایش تقاضای ارز برای واردات است. پس از جنگ با توجه به خسارات واردشده، نیاز به واردات برخی کالاها، قطعات، تجهیزات، مواد اولیه و کالاهای سرمایه‌ای افزایش یافته است. به بیان دیگر، اقتصاد در شرایطی قرار گرفته که هم‌زمان با کاهش عرضه ارز، نیاز آن به ارز نیز بیشتر شده است.

چهارمین ضلع، اختلال در نقل‌وانتقالات ارزی است؛ موضوعی که در روزهای اخیر با تصمیم امارات برای توقف تجارت و مبادلات مالی با ایران اهمیت بیشتری پیدا کرده است. امارات در سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران و در عین حال یکی از مهم‌ترین مراکز واسطه‌ای تجارت خارجی کشور بوده است.

از این منظر، تصمیم ابوظبی برای توقف تجارت و مبادلات مالی با ایران می‌تواند هم‌زمان هزینه واردات را افزایش دهد، دسترسی به منابع ارزی را دشوارتر کند و بازگشت درآمدهای صادراتی را با مشکل مواجه سازد. 

پنجمین ضلع رشد دلار، افزایش انتظارات تورمی است. رشد قیمت ارز صرفا نتیجه کاهش عرضه و افزایش تقاضای واقعی نیست؛ بلکه در شرایط نااطمینانی، تقاضای احتیاطی نیز افزایش می‌یابد. خانوارها و بنگاه‌ها در چنین شرایطی تلاش می‌کنند بخشی از دارایی خود را در برابر کاهش قدرت خرید پول ملی مصون نگه دارند و همین رفتار می‌تواند تقاضا برای ارز و طلا را افزایش دهد.

منبع: دنیای اقتصاد