فیلسوف کمترشناخته‌شدۀ یونانی که نظریه‌ای شبیه «بیگ بنگ» داشت

فرادید| شاید حیرت‌انگیز باشد اما به احتمال زیاد اولین بار لئوکیپوس (Leucippus)، فیلسوف یونان باستان و پدر نظریه‌ی اتمی (که همه چیز را حاصل در کنار هم قرار گرفتن اجزای ریزی به اسم اتم می‌دانست)، مفهوم «انفجار عظیم کیهانی» را که امروز با نام «بیگ‌بنگ» شناخته می‌شود، بیان کرده است. در میان گفته‌های او چنین می‌خوانیم: «همه‌چیز نامتناهی است و به یکدیگر دگرگون می‌شود.» 

به گزارش فرادید، خاستگاه اندیشه‌های کیهان‌شناختی به هزاران سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که فیلسوفان باستان درباره‌ی ماهیت جهان گمانه‌زنی می‌کردند. در میان آنان، «لئوکیپوس» اندیشمند یونانی سده‌ی پنجم پیش از میلاد و بنیان‌گذار اتم‌گرایی، جایگاه ویژه‌ای دارد. او ایده‌هایی مطرح کرد که شباهت چشمگیری به الگوهای کیهان‌شناسی مدرن، به‌ویژه نظریه‌ی بیگ‌بنگ دارند. لئوکیپوس جهان را نتیجه حرکت آشفته و برخورد ذرات اتمی می‌دانست. این برداشت به‌منزله‌ی طرحی اولیه و پیشین است که با فهم علمی معاصر از تکامل کیهانی هم‌خوانی دارد. 

جهان اتمیِ لئوکیپوس

لئوکیپوس همراه شاگردش دموکریتوس، نخستین نظریه‌ی شناخته‌شده‌ی اتم‌گرایی را پروراند. او استدلال می‌کرد که جهان از ذراتی (اتم‌هایی) تشکیل شده که در خلأ حرکت می‌کنند. در قطعه‌ای منسوب به او، لئوکیپوس جهانی را توصیف می‌کند که در آن اتم‌ها که در آغاز در حرکتی تصادفی بودند، به‌تدریج به سبب گرایش‌های طبیعی خود به هم می‌پیوندند و ساختارهای بزرگ‌تری را پدید می‌آورند. ذرات سنگین‌تر فرونشست کرده و شالوده‌ی اجرام زمینی را می‌سازند، در حالی که ذرات سبک‌تر به بیرون رانده می‌شوند و آسمان‌ها را شکل می‌دهند. 

این توصیف شباهت نزدیکی با مفاهیم مدرنِ وضعیت آغازین کیهان دارد؛ وضعیتی که در آن ماده در آغاز به‌طور آشفته پراکنده بود و سپس به کهکشان‌ها، ستارگان و سیارات پیوست. 

آنچه در پی می‌آید، متن باستانیِ لئوکیپوس است که توسط یکی از نخستین الهیدانان مسیحی به اسم «اوسبیوسِ قیصریه»، در اثر خود «آماده‌سازی برای انجیل» (Praeparatio evangelica) نقل شده است: 

«کیهان کنونی، در حالت پراکندگی آغازین خود بدین‌گونه پدید آمد: توده‌های اتمی، بی‌هیچ قصد و نیتی و با حرکتی تصادفی، پیوسته و با شتاب فراوان در حرکت بودند؛ در شمار بسیار در یک مکان گرد آمدند و بدین‌سان، تنوعی از شکل‌ها و اندازه‌ها پدید آوردند. ذرات بزرگ‌تر و سنگین‌تر در مرکز گرد آمدند و ذرات کوچک‌تر، جنبنده‌تر، صاف‌تر و لغزنده‌تر به بیرون حرکت کردند و گرد هم آمدند تا اجرام آسمانی را بسازند. اما هنگامی که نیروی ضربه‌ای که آنان را به بالا می‌راند از کار افتاد و دیگر به سوی آسمان رانده نشدند، از فرود بیشتر بازداشته شدند و به سوی مکان‌هایی که گنجایش پذیرش‌شان را داشت فشرده گشتند. بدین‌سان، توده‌ی پیرامونیِ اجسام پراکنده و درهم‌تنیده شد و در این درهم‌تنیدگی، آسمان‌ها زاده شدند. و از همان سرشت، اتم‌ها با تنوع خود، ماهیت ستارگان را پدید آوردند.» 

برداشت لئوکیپوس از حرکت اتم‌ها در خلأ را می‌توان هم‌ارزِ کیهانیِ پویایی و چرخش کهکشان‌هایی دانست که با برخوردهای خود، ساختار جهان را شکل می‌دهند

زایش کیهانی از رهگذر برخورد و فشردگی اتم‌ها

برداشت لئوکیپوس دلالت بر آن دارد که جهانِ منظم از یک وضعیت آغازینِ آشفته پدید آمده است. این ایده بازتاب‌هایی در مدل بیگ‌بنگ دارد. او پیشنهاد می‌کند اتم‌ها در گردابی چرخان با هم برخورد کردند و انباشته شدند و سرانجام ساختارهای متمایز کیهانی را شکل دادند. فیزیک مدرن از انفجاری آغازین سخن می‌گوید؛ انفجاری که به شکل‌گیری تدریجی ماده از طریق نیروهای گرانشی و برهم‌کنش‌های میان ذرات بنیادی انجامید. 

این تصور از تکامل کیهانی با آثار فیزیک‌دانان مدرن هم‌راستاست؛ از جمله ژرژ لومتر، فیزیک‌دان نظری بلژیکی که نخستین‌بار نظریه‌ی بیگ‌بنگ را پیشنهاد کرد؛ همچنین کیهان‌شناس انگلیسی، استیون هاوکینگ که نوسانات کوانتومیِ جهان آغازین را بررسی کرد و افزون بر این‌ها، مدل تورمیِ آلن گاث، کیهان‌شناس آمریکایی که ایده‌ی جهانی در ابتدا آشفته را بسط می‌دهد که پیش از سرد شدن و رسیدن به ماده‌ای ساختارمند، دستخوش انبساطی سریع شده است. 

نظریه‌ی اتمی باستانی لئوکیپوس با مدل مدرن بیگ‌بنگ هم‌راستا است و سیر تحول جهان را از آشوب به نظم کیهانی به تصویر می‌کشد

اندیشه‌های لئوکیپوس فاقد سخت‌گیری ریاضی و اعتبار تجربیِ نظریه‌های علمیِ مدرن بودند. با این همه، او با دوراندیشی شگفت‌آور خود به درک جالب‌توجهی از شکل‌گیری جهان دست یافت. این اندیشه که کیهان ایستا نیست، بلکه از وضعیتی آغازین و آشفته سر برآورده، پیشاپیشِ کشفیات سده‌های بعد قرار داشت. 

بینش‌های لئوکیپوس، هرچند گمانه‌زنانه، نشان می‌دهد که چگونه فلسفه‌ی یونان باستان بذرهای انقلاب‌های علمیِ بعدی را کاشت. نظریه‌ی او درباره‌ی کیهانی خودسازمان‌ده که به‌وسیله‌ی برهم‌کنش‌های اتمی پیش می‌رود، نیای فکریِ دوردستی برای مدل بیگ‌بنگ به شمار می‌آید. از این‌رو، او یکی از آینده‌نگرترین اندیشمندان تاریخ در حوزه‌ی کیهان‌شناسی محسوب می‌شود.

مترجم: زهرا ذوالقدر