ماسوله کویر و زیستگاه زاغ بور در مسیر ثبت جهانی

روستای قلعه بالا واقع در منطقه‌ای کوهپایه‌ای قرار گرفته است و معماری پلکانی، بافت تاریخی و قرار گرفتن منطقه حفاظت ‌شده توران در جوار روستا و همچنین فراوانی اقامتگاه‌های بوم‌گردی آن را به یک مقصد گردشگری برای گردشگران ایرانی و خارجی تبدیل کرده است.

روستای تاریخی قلعه بالا در فاصله ۲۱ کیلومتری شهر بیارجمند و در شرق شهرستان شاهرود واقع شده است و با معماری پلکانی، بافت تاریخی ارزشمند و مجاورت با منطقه حفاظت‌شده توران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری طبیعی و فرهنگی کشور شناخته می‌شود.

این روستا تا کنون ۲ بار برای ثبت جهانی معرفی شده است و هربار به دلیل ضعف در مستندنگاری و نقص در پرونده پذیرفته نشده، اما برای بار سوم در سال جاری میلادی هم نامزد شده است تا شانس خود را برای قرارگیری در فهرست بهترین دهکده‌های گردشگری جهان امتحان کند.

پیشینه روستا

قدمت روستای قلعه بالا به قرن چهارم هجری قمری باز می‌گردد. قدیمی‌ترین اشاره به نام این روستا در کتاب محمد بن احمد شمس‌الدین المقدسی است که روستا را پر از تاکستان‌ها، دژ، بارو و زمین‌های کشاورزی توصیف کرده است و گفته شده که مردم روستا به دامپروری مشغول بودند و آب روستا از قنات تامین می‌شده. همچنین نقل قول‌هایی از روستای قلعه بالا در کتاب تاریخ قومس، نوشته عبدالرفیع حقیقت نیز وجود دارد.

بر اساس داستان‌های نقل‌شده در کتاب «خداوند الموت»، غار ملاحدین یا ملحدو، واقع در بلندی‌های جنوب روستا، محل اختفای گروهی از افراد فرقه اسماعیلیه به رهبری حسن صباح (معروف به ملاحدین) بوده است؛ آن‌ها برای حفظ جان و نجات از دست دشمنان به این غار پناه آورده بودند.

جهانگردی انگلیسی در گذر از این منطقه در کتاب «سه سفرنامه» درباره موقعیت جغرافیایی روستای قلعه بالا مطالبی نوشته است. علاوه بر این، طبق نقل قول‌های تاریخی، این روستا در دوره قاجار دارای موقعیت سیاسی ویژه‌ای بوده است و خوانین محل مستقر در آن بر تمام منطقه بیارجمند احاطه داشته‌اند. متاسفانه به‌دلیل بی‌توجهی و سهل‌انگاری، فقط خرابه‌هایی از بناهای آن دوره در روستا به یادگار مانده است.

معماری پلکانی؛ ماسوله‌ای در دل کویر

قرار گرفتن روستای قلعه‌بالا در منطقه‌ای کوهپایه‌ای موجب شد معماری روستا به شکل پلکانی و شبیه ماسوله باشد. در این سبک معماری، سقف خانه‌های واقع در ارتفاع پایین‌تر، حیاط خانه‌های بالایی‌ است. در ساخت خانه‌های روستای قلعه بالا از مصالح بومی مانند کاهگل، خشت، گل، سنگ و چوب استفاده شده است و بیشتر خانه‌ها به‌دلیل استفاده از مصالح بومی، کرم رنگ هستند.

سراسر این روستا با سنگ‌فرش پوشیده شده است. اکثر خانه‌های روستاییان در یک طبقه با سقف‌های مسطح و در شیب و دامنه کوه ساخته شده‌اند.

روستای دوستدار محیط‌زیست

روستای قلعه‌بالا در مجاورت با منطقه حفاظت‌شده توران قرار گرفته است؛ منطقه‌ای خشک و بیابانی که به طور ویژه برای زیست جانوران و گیاهان مناسب و تنوع گونه‌ای قابل ملاحظه‌ای در آنجا یافت می‌شود. این روستا به یمن همین مجاورت و اینکه زیستگاه مهمی برای ۴۱ گونه پستاندار، ۱۶۷ گونه پرنده، ۴۲ گونه خزنده و ۲ گونه دوزیست و یک گونه ماهی است به عنوان دهکده دوستدار محیط‌زیست هم شناخته می‌شود.

قلعه‌بالا در عین اینکه رویشگاهی مهم برای ۶۵۴ گونه گیاهی محسوب می‌شود، ذخیره گاه و محل زیست گونه‌های نادر و در معرض خطر انقراض از جمله یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی و همچنین حیات پرنده اندمیک ایران به نام زاغ بور است که محققان زیادی برای تحقیق در زمینه این پرنده به این ذخیره‌گاه سفر می‌کنند.

در راستای دوستدار محیط زیست بودن روستا، رویداد توران کنام ایران و چهاردهمین جشنواره زاغ‌بور از رویدادهای برنامه‌ریزی شده در مسیر ثبت جهانی روستای قلعه بالا شاهرود با هدف معرفی زیستگاه پرنده کمیاب و اندمیک(بومی منطقه)زاغ بور در این دهکده گردشگری است.

جشنواره سفر به زیستگاه زاغ بور در روستای قلعه بالا از اواخر دهه ۸۰ شمسی به صورت مرتب برگزار شده است. در این رویداد فرهنگی و گردشگری، معمولا آیین‌های سنتی و بومی نظیر مراسم عروسی سنتی، آیین باران خواهی تال و مهتال، رقص چوبی، اجرای موسیقی محلی و نمایش عروسک باران برگزار می شود که بازتاب ‌دهنده‌ اصالت فرهنگی و میراث ناملموس مردم منطقه است. جالب اینکه تندیس زاغ بور به ‌عنوان نماد روستای قلعه بالا در این منطقه قرار دارد.

منبع:  همشهری