داستان سریع‌ترین حیوان روی زمین در ایران

یوز پلنگ آسیایی؛ این گونه سریع و منحصربه‌فرد فراز و نشیب‌های زیادی را در ایران طی کرده و در شرایطی که در لبه پرتگاه انقراض است، مهم‌ترین عامل تلفات آن در کشور «انسان» است.

یوزپلنگ چند زیر گونه دارد. به جز یک زیر گونه، سایر زیرگونه‌ها در قاره آفریقا زیست می‌کنند اعم از شمال شرق ، شمال غرب،‌ مرکز و جنوب آفریقا. یک زیرگونه فقط در غرب آسیا و خاورمیانه تقریبا در همه کشورها پراکنده بود. به‌تدریج به دلایل مختلف مثل شکار یوز برای استفاده از پوست آن، گرفتن آن چون به‌راحتی تربیت می‌شود، به‌گونه‌ای که حتی این گونه را پشت اسب سوار می‌کردند و آهو با آن شکار می‌کردند و مانند یک سگ تازی قابل تربیت شدن بود، این گونه منقرض شد.

یوز نماد و گونه کشور هندوستان بود. چیتا ریشه در زبان هندی دارد، همانگونه که شیر نماد کشور ما بوده است. در این کشور یوز منقرض و حدود ۵۰ سال پیش نیز این گونه در قطر حذف شد. از آن پس فقط در خشک‌ترین،‌ بی‌آب‌ترین نقاط فلات مرکزی ایران پراکندگی داشته و به جز آن در هیچ  نقطه دیگری از خاورمیانه دیده نشده است.

در سال‌های مختلف تصور می‌شد که یوز منقرض شده تا اینکه اواخر دهه ۷۰ شمسی برخی محققان به پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست، وضعیت یوزپلنگ را در ایران بررسی و در گزارش‌های خود قید می‌کنند که احتمالا تعداد محدودی یوزپلنگ در کشورمان زیست می‌کنند. فلات مرکزی ایران به عنوان تنها زیستگاه یوزپلنگ آسیایی بسیار گسترده،‌ غیرقابل بررسی و با کم‌تراکم‌ترین زیستگاه یوز به لحاظ طعمه در دنیا اعلام شد. 

پراکنش یوز در ایران

 یوزپلنگ آسیایی تا قبل از جنگ جهانی دوم در بخش‌های زیادی از کشور پراکنده بود؛ در غرب از ایلام، کرمانشاه،‌ کردستان تا مرکز و حتی جنوب  ایران در هرمزگان و سیستان و بلوچستان این حیوان پراکندگی داشت. چه کسی باورش می‌شود که تصاویری از شکار یوز در دوشان تپه تهران در دوران قاجار ثبت شده است؟ چندین سال‌ بعد ایران ناخواسته درگیر جنگ جهانی دوم شد. پس از پایان این جنگ در ایران از موتورسیکلت‌ها و خودروهایی استفاده شد که به نوعی آفرود بودند و توان ورود به مناطق کویری را داشتنند.

 به‌تدریج با ورود این خودروها و موتورسیکلت‌ها، شکار یوز و طعمه‌های آن بیشتر و گستره پراکنش این گونه کمتر شد و جمعیت‌های کوچکی از آن در نایبندان در خراسان جنوبی، سمنان، یزد، کرمان، خراسان شمالی باقی ماند و تنها پنج استان میزبان جمعیت کوچک و شکننده یوز شدند.

 در دوران جنگ تحمیلی نیمه غربی کشور به‌شدت درگیر جنگ بود و یوز و طعمه‌های آن در این مناطق از بین رفت. در این زمان نیروها در جنگ بودند و حفاظت رها بود و بسیاری از زیستگاه‌ها توسط مردم محلی اشغال شد. یکی از مشکلات اساسی زیستگاه‌های یوز مانند توران این است که مهم‌ترین چراگاه‌های دام اهلی مانند گوسفند و بز در ایران بوده است و این عامل هم به جمعیت شکننده یوز آسیب زد.

 دهه ۸۰،  دهه طلایی حفاظت از یوز در ایران بود. به گفته باقر نظامی _مدیر پروژه حفاظت از یوز آسیایی _ در آن زمان با وجود برخورداری از حداقل امکانات اما همه محققان متفق القول بودند که اواخر دهه ۸۰ جمعیت یوز افزایش یافت اما یکباره چند تا اتفاق افتاد که بر این گونه اثر گذاشت؛ تحریم‌ها شدت گرفت بنابراین تصمیم‌هایی برای اقتصاد کشور اتخاذ شد. به عنوان نمونه تعداد معادن در مرکز ایران افزایش پیدا کرد.

وی می‌افزاید: در آن زمان استان یزد به‌تنهایی چهار پنج زیستگاه یوز داشت و مهم‌ترین زیستگاه‌ این گونه بود اما توسعه معادن به‌شدت به زیستگاه‌های یوز آسیب زد. به عنوان نمونه زیستگاهی که ما در آن دوربین تله‌ای می‌گذاشتیم و از بکرترین زیستگاه‌ها بود، الان جاده‌کشی و معدن‌کاری شده است بنابراین یکباره ما یزد را از دست دادیم.

این کارشناس اکولوژی با بیان اینکه توسعه معادن نیز پیامدهایی داشته است، می‌گوید: به دنبال توسعه معادن جاده‌سازی و نیروی انسانی و فناوری وارد منطقه می‌شود.

«انسان» عامل اصلی تلفات یوز

بیشتر مردم گمان می‌کنند بزرگ‌ترین بخش تلفات جاده‌ای یوز به علت تصادف در جاده میامی به عباس آباد است، در حالی که در ابن جاده ۱۰ قلاده یوز تلف شده‌اند اما بر اساس مستندات ۱۲ قلاده یوز در یزد طی ۶، ۷ سال تلف شدند. در طول سال ۸۶ تا ۹۲ ، ۳۹ یوز از بین رفته‌اند.

 ۸۵ درصد تلفات یوز در ایران، علت انسانی دارد و به دست دامداران و شکارچیان از بین می‌روند. ۴۰ درصد آمار تلفات یوز ناشی از شکار مستقیم توسط انسان است و تصادفات جاده‌ای در رتبه دوم قرار دارد.

از سال ۹۸ تا کنون صد در صد ماده‌های یوز در طبیعت در چرخه زادآوری شرکت داشته‌اند و ۳۴ قلاده یوز متولد شده که ۱۳ قلاده از بین رفته‌اند. زمانی یوزها تلف شدند که به بلوغ رسیدند و تلاش کردند زیستگاه‌های جدید پیدا کنند و در بین مناطق ما که حفاظت نشده بود، این یوزها از بین رفتند.

نظامی تاکید می‌کند: ما باید تهدیدات بین زیستگاه‌های یوز را از راه‌هایی مانند گسترش قرق اختصاصی و حفاظتگاه مشارکتی و استفاده از بودجه دولتی کنترل کنیم.

منبع: ایسنا