ببینید| پریزاد در کوه سفید؛ آیا پلنگ‌های دماوند به زادآوری نزدیک شده‌اند؟

یک پلنگ ماده بالغ که محیط‌بانان دماوند نام «پریزاد» را برای آن انتخاب کرده‌اند، در دوربین تله‌ای آبشخورهای منطقه شکار ممنوع کوه سفید ثبت و برای نخستین‌بار به‌صورت واضح شناسایی شده است؛ مشاهده‌ای که در کنار حضور پلنگ نر «دماوند»، احتمال وجود شرایط مناسب‌تر برای تداوم و زادآوری جمعیت این گربه‌سان ارزشمند را مطرح می‌کند.

 تصویر تازه، در نگاه نخست شاید تنها یک ثبت تصویری دیگر از حیات‌وحش دماوند باشد؛ اما اهمیت آن برای محیط‌زیست شهرستان در جای دیگری است: پریزاد یک پلنگ ماده است و پیش‌تر حضور پلنگ نر «دماوند» نیز در همین منطقه به‌صورت کارشناسی شناسایی شده بود.

همین هم‌زمانی، یک پرسش مهم را پیش روی محیط‌بانان قرار می‌دهد: آیا کوه سفید می‌تواند زیستگاهی باشد که جمعیت پلنگ در آن نه‌تنها باقی بماند، بلکه در آینده امکان زادآوری نیز پیدا کند؟ پاسخ فعلاً امیدوارکننده اما قطعی نیست.

تصویری که این بار قابل شناسایی بود

نقی میرزاکریمی، رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان دماوند در گفت وگو با ایرنا می‌گوید محیط‌بانان پاسگاه محیط‌بانی رودافشان در جریان پایش گربه‌سانان و گونه‌های جانوری منطقه، یک دوربین تله‌ای را روی آبشخور نصب کردند که این دوربین، علاوه بر قوچ و میش، روباه و دیگر گونه‌های حیات‌وحش، تصویری واضح از یک پلنگ ثبت کرده است.

وی ادامه داد: این پلنگ البته برای نخستین‌بار دیده نشده است و سال گذشته نیز تصویری از همین حیوان ثبت شده بود، اما کیفیت تصویر برای شناسایی دقیق آن کافی نبود.

میرزاکریمی اظهار کرذ: این بار وضعیت متفاوت بود؛ تصویر به اندازه‌ای واضح بود که کارشناسان توانستند جنسیت حیوان را ماده و سن آن را بالغ تشخیص دهند و برای اینکه این حیوان در ادامه پایش‌ها قابل شناسایی و تفکیک باشد، نام «پریزاد» را برای آن انتخاب کرده‌اند.

این نام‌گذاری بیش از آنکه جنبه داستانی داشته باشد، یک کارکرد عملی در پایش دارد؛ زیرا وقتی چند پلنگ در یک محدوده رفت‌وآمد دارند، شناسایی افراد مختلف از روی ویژگی‌های ظاهری می‌تواند به محیط‌بانان کمک کند تا بدانند با یک حیوان تکراری مواجه‌اند یا پلنگی متفاوت وارد محدوده شده است.

«پریزاد» چرا مهم است؟

اهمیت پریزاد صرفاً به ماده بودن آن محدود نمی‌شود و در یک زیستگاه، حضور یک پلنگ ماده بالغ می‌تواند بخشی از تصویری بزرگ‌تر از وضعیت جمعیت این گونه باشد؛ تصویری که برای تکمیل شدن به اطلاعات بیشتری درباره تعداد پلنگ‌ها، قلمرو آنها، دسترسی به طعمه، امنیت زیستگاه و در نهایت شواهد زادآوری نیاز دارد.

میرزاکریمی می‌گوید پیش از این تصاویر متعددی از پلنگ‌ها در منطقه کوه سفید ثبت شده و تعداد آنها شش قلاده برآورد شده است.

دماوند و پریزاد؛ یک جفت احتمالی یا فقط دو پلنگ در یک زیستگاه؟

اینجا همان جایی است که باید میان امید زیست‌محیطی و واقعیت علمی فاصله گذاشت، حضور پلنگ نر «دماوند» و پلنگ ماده «پریزاد» در منطقه، به‌خودی‌خود به معنای تشکیل جفت یا وقوع زادآوری نیست.

آنچه فعلاً می‌دانیم این است که هر دو جنس در منطقه شناسایی شده‌اند، اما برای اینکه بتوان درباره زادآوری صحبت کرد، باید شواهد بیشتری وجود داشته باشد؛ از جمله تداوم حضور ماده، شناسایی قلمروها، بررسی الگوی رفت‌وآمد، وضعیت طعمه‌ها و در صورت امکان ثبت شواهد مستقیم یا غیرمستقیم از توله‌ها.

آیا وجود پلنگ ماده و نر در یک زیستگاه، در کنار منابع غذایی و امنیت کافی، می‌تواند شرایط لازم برای تداوم جمعیت و زادآوری پلنگ در دماوند را فراهم کند؟

پاسخ این پرسش به کیفیت خود زیستگاه وابسته است و پلنگ فقط یک شکارچی نیست؛ شاخصی از وضعیت زیستگاه است به طوری که پلنگ در رأس هرم غذایی قرار دارد و بنابراین حضور پایدار آن را نمی‌توان جدا از وضعیت سایر اجزای زیستگاه بررسی کرد.

میرزاکریمی یکی از این حلقه‌ها را جمعیت طعمه‌ها می‌داند؛ از کل و بز گرفته تا گراز در این میان، مسئله گراز برای دماوند یک وجه اجتماعی هم دارد، خسارت‌های ناشی از گراز یکی از موضوعاتی است که مردم منطقه نسبت به آن گلایه دارند.

از یک سو، افزایش گراز می‌تواند برای برخی بهره‌برداران و ساکنان منطقه مسئله‌ساز شود؛ از سوی دیگر، وجود شکارچی بزرگی مانند پلنگ بخشی از سازوکار طبیعی کنترل جمعیت حیات‌وحش است.

البته این به معنای آن نیست که هر خسارت ناشی از گراز را می‌توان با حضور پلنگ حل کرد. نقش پلنگ در کنترل جمعیت یک گونه، به عواملی مانند تعداد پلنگ‌ها، قلمرو، دسترسی به طعمه و ساختار اکوسیستم وابسته است، اما از منظر اکولوژیک، وجود شکارچی رأس هرم می‌تواند یکی از نشانه‌های عملکرد طبیعی‌تر زنجیره غذایی باشد.

تصویر پریزاد را باید فراتر از یک «عکس زیبا از یک پلنگ» دیدو مسئله اصلی هنوز تعداد پلنگ‌هاست آنچه اکنون برای اداره محیط زیست دماوند اهمیت بیشتری دارد، پاسخ به یک سؤال ساده اما دشوار است کوه سفید واقعاً چند پلنگ دارد؟

پاسخ این سؤال برای برنامه‌ریزی حفاظتی ضروری است، اگر چند تصویر متعلق به یک پلنگ باشد، برآورد جمعیت با پنج یا شش قلاده فاصله خواهد داشت؛ اگر تصاویر مربوط به افراد متفاوت باشد، تصویر دیگری از جمعیت پلنگ منطقه شکل می‌گیرد و دوربین‌های تله‌ای در اینجا اهمیت پیدا می‌کنند.

اداره محیط زیست دماوند قصد دارد با ادامه نصب و جابه‌جایی این دوربین‌ها، تصاویر بیشتری از زوایای مختلف به دست آورد تا شناسایی افراد و برآورد جمعیت با دقت بیشتری انجام شود.

این یعنی مأموریت بعدی محیط‌بانان، صرفاً پیدا کردن «پلنگ بعدی» نیست؛ بلکه تشخیص این است که چند پلنگ متفاوت در کوه سفید زندگی می‌کنند و هرکدام چه نقشی در ساختار جمعیت دارند.

اما یک تهدید در همین نزدیکی است

درست در شرایطی که دوربین‌ها از حیات‌وحش منطقه تصویر می‌گیرند، محیط‌بانان با تهدید دیگری نیز مواجه‌اند آن هم شکار غیرمجاز است.

میرزاکریمی از عملیات شبانه محیط‌بانان پاسگاه ضامن آهو دماوند خبر داده است؛ عملیاتی که در جریان آن دو شکارچی غیرمجاز در مرز منطقه شکار ممنوع کوه سفید و منطقه حفاظت‌شده جاجرود شناسایی شدند.

به گفته او، مأموران حدود ساعت سه بامداد پس از تعقیب و گریز و شلیک تیر هوایی، این دو نفر را پیش از اقدام به شکار متوقف کردند و یک قبضه سلاح شکاری و سایر ادوات آنان نیز کشف و توقیف شد.

این بخش از ماجرا شاید در کنار تصویر پلنگ چندان جذاب به نظر نرسد، اما از نظر حفاظتی بسیار مهم است و برای یک پلنگ، امنیت زیستگاه فقط به وجود آب و طعمه محدود نمی‌شود؛ کاهش فشار شکار و مزاحمت انسانی نیز بخشی از امنیت زیستگاه است.

بنابراین اگر هدف، حفظ جمعیت پلنگ و فراهم شدن امکان تداوم نسل آن باشد، دوربین تله‌ای و ثبت تصویر به تنهایی کافی نیست و پایش باید به حفاظت واقعی از قلمرو نیز متصل شود.

سه پاسگاه برای یک منطقه؛ آیا حفاظت به اندازه زیستگاه گسترده است؟

میرزاکریمی می‌گوید در حال حاضر منطقه کوه سفید تنها سه پاسگاه محیط‌بانی دارد و یک پاسگاه نیز در محدوده دریاچه تار فعال است و این عدد به‌خودی‌خود نمی‌گوید حفاظت کافی است یا ناکافی؛ برای چنین قضاوتی باید مساحت منطقه، تعداد محیط‌بانان، گستره مسیرهای دسترسی، تعداد دوربین‌ها، ساعات گشت، نقاط پرخطر و میزان تخلفات ثبت‌شده نیز مشخص شود.

پریزاد فعلاً یک نام است؛ آینده‌اش را باید پایش مشخص کند او هنوز برای ما داستانی از زادآوری ندارد، ما نمی‌دانیم آیا این پلنگ با «دماوند» برخوردی داشته، آیا قلمروهایشان همپوشانی دارد، آیا در منطقه توله‌ای متولد خواهد شد یا اساساً شرایط زیستگاه برای چنین اتفاقی کافی است یا نه.

آنچه داریم، یک تصویر واضح از یک پلنگ ماده بالغ است؛ تصویری که در کنار شناسایی پلنگ نر «دماوند»، یک فرصت تازه برای شناخت جمعیت پلنگ‌های دماوند ایجاد کرده است.

از اینجا به بعد، ارزش واقعی این تصویر به ادامه کار بستگی دارد چراکه اگر دوربین‌ها به‌صورت هدفمند در نقاط مختلف منطقه کار کنند، تصاویر ثبت‌شده با روش مشخص تحلیل و افراد از یکدیگر تفکیک شوند، داده‌های طعمه‌ها و تخلفات نیز کنار این تصاویر قرار گیرد، آن‌وقت «پریزاد» فقط یک نام برای یک پلنگ نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند یکی از قطعات پازل شناخت جمعیت پلنگ در دماوند باشد.

و شاید در ماه‌ها یا سال‌های آینده، پاسخ این سؤال که آیا کوه سفید فقط محل عبور پلنگ‌هاست، یا زیستگاهی است که می‌تواند جمعیتی پایدار از آنها را در خود نگه دارد؟ روشن‌تر شود چراکه برای پاسخ به این سؤال، فعلاً بیش از یک عکس و مواردی مانند داده، پایش مستمر و حفاظت مؤثر لازم است.

منبع: ایرنا