عکس| راز بقای زاغ بور در قلمرو قیچ‌های خراسان جنوبی

در پهنه‌های وسیع شرق کشور، حیات پرنده‌ای جریان دارد که به عنوان تنها گونه بوم‌زاد (اندمیک) ایران شناخته می‌شود؛ «زاغ بور» که پیوندی ناگسستنی با بوته‌های قیچ‌های خراسان جنوبی دارد، نه تنها با رفتار زیستی و هوشمندی شگرف خود جاذبه‌ای بی‌نظیر برای اکوتوریسم جهانی آفریده، بلکه با ایفای نقش کلیدی در پراکنش بذرها، خاموش‌کننده آرام پیشروی بیابان در دل شن‌زارهای استان است.

آنجا که سکوت سنگین کویر با خش‌خش نرم بوته‌های قیچ در باد می‌آمیزد و افق‌های دوردست در سراب آفتاب شرق گم می‌شوند، قلمروی پرنده‌ای است که هیچ کجای کره زمین نمونه‌اش را به چشم ندیده است. بیابان‌های خراسان جنوبی، فراتر از وسعت خشک و خشن خود، میزبان نگینی زنده به نام زاغ بور هستند؛ پرنده‌ای که تمام هستی‌اش با تار و پود این اقلیم گره خورده و راز بقایش، حکایتی شگفت‌انگیز از سازگاری حیات در سخت‌ترین شرایط است.

به گفته کارشناسان محیط‌زیست در خراسان جنوبی، زاغ بور پرنده‌ای به طول حدود ۲۴ سانتی‌متر و ظاهری شبیه به هدهد است که بال‌های آن با نواری سفید آذین شده و انتهای پرها سیاهی خیره‌کننده‌ای دارد؛ رنگی که در تلالو نور خورشید، جلایی سبز و آبی بازتاب می‌دهد. مشاهده این پرنده دشوار نیست و تنها نیازمند سفر به مناطق بیابانی و جست‌وجوی آن بر روی شاخه‌های بوته قیچ است.

رفتار زاغ بور در طبیعت، حالتی غریب و تماشایی دارد زیرا این پرنده بیشتر وقت خود را به دویدن روی زمین می‌گذراند؛ گروهی از آن‌ها با دیدن انسان یا خودرو پا به فرار می‌گذارند یا پروازی کوتاه انجام می‌دهند، اما برخی دیگر با رعایت فاصله ایمنی، به فعالیت‌های روزمره مشغول می‌شوند و در عین حال، زیرچشمی مراقب رفتارهای پیرامون خود هستند.

زاغ بور مرتب روی زمین راه می‌رود و با نوک قوی خود دانه‌ها را جمع‌آوری می‌کند، بخشی از دانه‌ها را می‌خورد و بخشی دیگر را با خود حمل می‌کند؛ سپس با احتیاط کامل، در نقاط مختلف زمین چاله‌های کوچکی حفر کرده و هر دانه را با فواصل نامعین در چاله‌ای جداگانه دفن می‌کند. این پرنده که تغذیه آن مبتنی بر حشرات و دانه‌هاست، موجودی قلمروطلب و تک‌همسر بوده و در اردیبهشت‌ماه چهار تا شش تخم می‌گذارد که نر و ماده در پرورش جوجه‌ها مشارکت دارند.

سرباز خاموش بیابان‌زدایی

زاغ بور علاوه بر جلوه‌های زیبایی‌شناختی، نقشی کلیدی در تعادل اکولوژیک بیابان ایفا می‌کند زیرا این پرنده از یک‌سو با کنترل جمعیت حشرات آفت و جانوران کوچکی که موجب تخریب پوشش گیاهی می‌شوند، به عنوان عامل کنترل بیولوژیک عمل می‌کند و از سوی دیگر، با جابه‌جایی و دفن بذرها، سهم بزرگی در پراکنش گیاهان و رویش آن‌ها دارد.

کارشناسان معتقدند اگر جمعیت زاغ بور به‌ویژه در مناطق در حال پیشروی کویر افزایش یابد، نیاز به اجرای پرهزینه‌ عملیات بیابان‌زدایی نظیر مالچ‌پاشی یا تاغ‌کاری کاهش می‌یابد؛ هرچند در حال حاضر به دلیل محدودیت جمعیت، این نقش‌آفرینی کمرنگ‌تر است.

با وجود آنکه این پرنده از نظر چوپانان و جوامع محلی به عنوان «خروس گله» موجودی خوش‌یمن شناخته می‌شود، اما حیات آن با تهدیدهای جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند. تخریب زیستگاه‌های جوجه‌آوری، توسعه مزارع و کشاورزی، قطع بوته‌ها و درختچه‌ها، و حضور دام و چرای بی‌رویه از مهم‌ترین عوامل خطرساز برای محیط زندگی زاغ بور در این منطقه به شمار می‌روند.

پرنده‌نگری؛ ظرفیتی برای معرفی زاغ بور خراسان جنوبی

یک طبیعت‌گرد و کارشناس اکوتوریسم در خراسان جنوبی هم معتقد است که پرنده‌نگری یکی از پرطرفدارترین شاخه‌های اکوتوریسم در جهان بوده و بسیاری از پرنده‌نگران برای افزایش رکورد مشاهده گونه‌های مختلف، به زیستگاه‌های طبیعی سفر می‌کنند.

احسان درستکار  افزود: با توجه به اینکه زاغ بور تنها گونه پرنده بوم‌زاد ایران است، می‌تواند مورد توجه پرنده‌نگران، طبیعت‌گردان و عکاسان حیات‌وحش قرار گیرد.

وی اظهار کرد: زاغ بور بیشتر در مناطق کویری و بیابانی و در زیستگاه‌هایی که گیاه قیچ می‌روید، لانه‌سازی می‌کند و از آنجا که به خانواده کلاغ‌ها تعلق دارد، از هوش و ذکاوت بالایی برخوردار است.

این کارشناس اکوتوریسم با اشاره به رفتارهای منحصربه‌فرد زاغ بور گفت: آواز، شیوه زاد و ولد، آشیانه‌سازی و تغذیه این پرنده با بسیاری از گونه‌های دیگر تفاوت دارد و همین ویژگی‌ها، زاغ بور را به پرنده‌ای خاص و قابل توجه برای علاقه‌مندان به طبیعت تبدیل کرده است.

وی با تاکید بر اینکه زاغ بور از نظر ظاهری نیز ویژگی‌های متمایزی دارد و بیشتر در استان‌های یزد، سمنان و خراسان جنوبی مشاهده می‌شود بیان کرد: در خراسان جنوبی، پراکنش زاغ بور بیشتر در دشت گلورده، همت‌آباد زیرکوه، کویر خور، اطراف تالاب کجی نمکزار، کویر سه‌قلعه و کویرهای نهبندان گزارش شده است.

درستکار با اشاره به ظرفیت این گونه برای توسعه گردشگری حیات‌وحش افزود: وجود پرنده‌ای منحصربه‌فرد مانند زاغ بور در ایران سبب شده است برخی عکاسان و گردشگران علاقه‌مند هزینه‌های قابل توجهی برای ثبت تصویر این پرنده اختصاص دهند.

این طبیعت‌گرد گفت: گردشگرانی داشته‌ایم که هدف اصلی سفرشان ثبت تصویر زاغ بور بوده است؛ زیرا زاغ بورهای خراسان جنوبی از نظر رنگ پر و بال، جلوه‌ای پررنگ‌تر از زاغ بورهای مشاهده‌شده در برخی مناطق دیگر دارند.

وی با تأکید بر وابستگی زاغ بور به گیاه قیچ اظهار کرد: این پرنده معمولاً آشیانه خود را در میان بوته‌های قیچ می‌سازد و از این رو، چرای بی‌رویه دام، جاده‌سازی و خشکسالی از جمله عواملی هستند که زیستگاه و حیات آن را تهدید می‌کنند.

درستکار یادآور شد: حفاظت از رویشگاه‌های قیچ و مدیریت فعالیت‌های انسانی در مناطق کویری می‌تواند به حفظ زیستگاه زاغ بور و بهره‌گیری پایدار از ظرفیت آن در حوزه پرنده‌نگری و طبیعت‌گردی کمک کند.

گستره تنوع زیستی در ۱۳ درصد از پهنه خراسان جنوبی

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی هم با اشاره به جایگاه این استان در حوزه تنوع زیستی اعلام کرد: از مجموع گونه‌های جانوری شناسایی‌شده در استان، ۲۵ گونه در رده حیاتی «در معرض خطر انقراض» قرار دارند و ۸۸ گونه نیز در فهرست «حمایت و حفاظت‌شده» جای گرفته‌اند.

«علی‌خانی»، با تشریح گونه‌های شاخص مهره‌دار در این پهنه کویری افزود: در میان پستانداران، گونه‌هایی نظیر یوزپلنگ، پلنگ، گربه پالاس و گربه شنی در زمره گونه‌های در معرض خطر انقراض، و کاراکال، قوچ و میش، کل و بز، آهو، جبیر، شاه‌روباه، کفتار، زرده‌بر، گربه وحشی و روباه شنی در شمار گونه‌های حمایت و حفاظت شده استان به شمار می‌روند.

وی همچنین به تنوع پرندگان شاخص منطقه اشاره کرد و گفت: هوبره، عقاب طلایی، عقاب شاهی، بحری، پلیکان پاخاکستری، هما، کرکس سیاه و کرکس مصری جزو پرندگان در معرض خطر انقراض هستند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی تاکید کرد: زاغ بور، پلیکان سفید، فلامینگو، درنای معمولی، حواصیل‌ها، لک‌لک‌ها، اردک مرمری، بوتیمار کوچک و سایر پرندگان شکاری نظیر عقاب‌ها، بازها، قوش‌ها، قرقی‌ها، بوف‌ها، جغدها، کورکورها، سنقرها و سارگپه‌ها در فهرست گونه‌های حمایت و حفاظت‌شده قرار دارند.

خانی با اشاره به آمار کلی اکوسیستم استان یادآور شد: تاکنون ۲۷۱ گونه پرنده، ۵۱ گونه پستاندار، ۵۷ گونه خزنده، سه گونه دوزیست و بیش از یک‌هزار گونه گیاهی در خراسان جنوبی شناسایی شده است که این ذخایر ارزشمند، گواهی بر غنای زیستی این منطقه است.

وی در خصوص وسعت مناطق تحت مدیریت این اداره‌کل تصریح کرد: معادل ۱۳.۶ درصد از خاک خراسان جنوبی، یعنی رقمی بالغ بر ۲ میلیون و ۳۹ هزار و ۵۴۶ هکتار، در قالب مناطق چهارگانه تحت مدیریت حفاظت محیط‌زیست مدیریت می‌شود که این عرصه شامل ۹ منطقه حفاظت‌شده و سه پناهگاه حیات‌وحش است.

منبع: ایرنا