سفر به جهان اسطوره‌ها؛ نگاهی به مهم‌ترین جزئیات فیلم جدید نولان

پس از تجربه جهان‌های پیچیده و روایت‌های خیره‌کننده در فیلم‌هایی چون Inception, Interstellar و Oppenheimer، کریستوفر نولان این بار به سراغ یکی از ماندگارترین داستان‌های تاریخ ادبیات جهان رفته است؛ «ادیسه»، حماسه‌ای که هزاران سال است تخیل نسل‌های مختلف را به خود مشغول کرده است.

اقتباس سینمایی نولان از این اثر کلاسیک، تنها بازآفرینی یک اسطوره باستانی نیست، بلکه تلاشی بلندپروازانه برای جان بخشیدن دوباره به یکی از بزرگ‌ترین سفرهای ادبی تاریخ سینماست. از انتخاب بازیگران و جزئیات تولید گرفته تا فناوری‌های فیلم‌برداری، وفاداری به اثر هومر و تفاوت‌های احتمالی با روایت اصلی، نکات بسیاری درباره این پروژه وجود دارد که آن را به یکی از موردانتظارترین فیلم‌های سینمایی تبدیل کرده است. در ادامه، نگاهی به مهم‌ترین اطلاعات، جزئیات و نکاتی خواهیم داشت که به قلم نویسندگان تحریریه گیمفا هستند و باید درباره The Odyssey بدانید.

نوشتن از فیلم‌هایی چون ادیسه دشوار است؛ نوشتن از کارگردان‌هایی چون نولان دشوارتر. اینجا با یک چوب دو سر طلا طرفیم. اگر نقد کنی، به چشم منتقدی رانده‌شده از جامعه سینماییِ خودشیفته نگاهت می‌کنند و اگر مجذوب اثر شوی، برچسب منتقدِ تحت تأثیر را بر پیشانی‌ات می‌زنند. اما شجاعت قلم می‌طلبد که بگویم نولان هرگز جزو برترین کارگردان‌های تاریخ نبوده است، چه رسد به اینکه بخواهد بهترین آن‌ها باشد. او جهان مستقلی ندارد. روزی به سراغ فیزیک می‌رود، روزی ابرقهرمان‌ها را دستمایه کار خود قرار می‌دهد و روزی دیگر جنگ جهانی را به تصویر می‌کشد.

جهان سینمایی او همواره با بحران هویت روبه‌رو بوده است. فُرم مستقلی که بتوان آن را امضای شخصی او دانست، به‌سختی در آثارش پیدا می‌شود. بااین‌حال، یک ردپای مشترک در تمام این سال‌ها باقی مانده است: حماسه! حتی فیلمی چون اوپنهایمر که در ذات خود یک درام تاریخی است، در دستان نولان رنگ‌وبوی حماسه می‌گیرد. گویی سال‌ها تجربه، او را به‌تدریج به سوی کشف این فُرم سوق داده و حالا به سراغ بلندترین قله آن، یعنی اسطوره‌شناسی، رفته است. ادیسه را می‌توان سنتز این مسیرِ دیالکتیکی دانست.

من هرگز طرفدار نولان نبوده‌ام، اما شجاعت قلم می‌طلبد که بگویم ادیسه آخر سینماست! دیگر از این فراتر نمی‌شود رفت. ادیسه شاهکار است و نولان در این فیلم، برخلاف بسیاری از آثار پیشین خود، بالاخره فُرمش را پیدا کرده است. او دست روی اسطوره گذاشته؛ دست روی هومر. و پرسش اینجاست: آیا واقعاً می‌شد اقتباسی از ادیسه ساخت که تا این اندازه تماشایی باشد؟ اگر هومر امروز زنده بود، بی‌شک ایستاده برای نولان و ادیسه‌اش دست می‌زد؛ برای بازیگری، کارگردانی، جلوه‌های بصری و موسیقی‌ای که حماسه را فریاد می‌زند! (امیرسالار کریمی- نویسنده)

بعد از یک‌دهه ساخت آثار ضعیف که به هیچ وجه در حد نام سینمای نولان نبود، او این بار با شاهکاری از حماسه هومر به دوران باشکوه خود بازگشت. ادیسه نولان روایت موفقی است از داستان زندگی اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، که پس از جنگ ده‌ساله تروا قصد بازگشت به خانه را دارد. رمز موفقیت نولان در این اثر بازگشت او به سینمای قصه‌گویی است که در خلق آن استاد است.

نولان در The Odyssey نه می‌خواهد درس اسطوره‌شناسی دهد و نه یک موضوع تاریخی و فلسفی را برای مخاطب بشکافد. او این بار دست روی موضوعی گذاشته است که اگرچه نوع روایت آن شباهت‌هایی با Dunkirk دارد اما رمز موفقیت آن نسبت به Dunkirk بازگو کردن داستان حماسه‌ای هومر به زبان سینما است. در واقع او بر خلاف آثار چندین سال گذشته خود، موضوع داستان را تبدیل به سوبژه نمی‌کند تا فراموش کند که باید در زمین بازی سینما به خلق اثرش بپردازد.

نولان این بار نه می‌خواد علم خود را به رخ مخاطب بکشد، نه دانش فلسفی خود را نمایان کند و نه حتی با مفهوم زمان بازی کند. اگرچه در The Odyssey نیز شاهد روایتی با زمان غیر خطی هستیم اما این زمان غیر خطی به چیزی فراتر از متن اصلی اشاره نمی‌کند و تبدیل به زیرمتن نمی‌شود. کاشت و برداشت‌های او در این فیلم تماما فرمیک و حس‌برانگیز است. مقدمه‌ای که در اثرش می‌کارد تعلیق فوق‌العاده‌ای را در پایان داستان خلق می‌کند. سگ نگهبانی که به محض بازگشت صاحبش می‌میرد، زخم پاشنه‌ای که خدمتکار خانه را از آمدن ارباب باخبر می‌کند و بسیاری از المان‌های دیگر این اثر همگی در راستای خلق تعلیق و ایجاد فرم است. به تصویر کشیدن یک شاهکار ادبی در مدیوم سینما کار دشواری است اما نولان ثابت کرد که یک شاهکار را می‌توان دوبار خلق کرد. (صدرا درگاهی- نویسنده)

با شنیده شدن نام کریستوفر نولان، بسیاری از افراد به یاد آثاری چون The Dark Knight, Interstellar, Man of Steel و Following می‌افتند. نولان، کارگردان مشهور سینمای هالیوود، پس از موفقیت فیلم اخیر خود، Oppenheimer که تقریباً به بیش از نهصد میلیون دلار فروش رسیده بود، در جدیدترین تجربه‌ی خود به‌عنوان کارگردان، یکی از حماسه‌های بزرگ ادبیات یونان باستان را برای ساختن برگزیده است. Odyssey، که براساس سروده‌های هومر، به همین نام ساخته شده، یکی از بحث‌برانگیزترین فیلم‌های سال است.

فیلمنامه‌ی اثر، بر پایه‌ی اشعار هومر نگاشته شده است: اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، پس از جنگ تروآ، سفری پرخطر و دشوار را برای بازگشت به خانه آغاز می‌کند. در این مسیر، او با موجودات اسطوره‌ای مانند پولیفموس و سیرن‌ها روبه‌رو می‌شود. سبک روایت در Odyssey، شبیه به سایر آثار نولان است و هر شخصیت، بخشی از داستان را، از زبان خود، در طی گفت‌وگوهایی که با دیگری برقرار کرده، به بیننده ارائه می‌کند. گرچه این شیوه، غیرمعمول و جذاب است، اما با محوریت قرار گرفتن شخصیت اودیسئوس در بیشتر آن‌ها، تشخیص جایگاه راوی سخت شده و با برش، پس از اتمام شرح ماجرا، به فرد بیان‌کننده‌ی آن، مخاطب دچار سردرگمی و ناتوانی در اتصال بخش‌ها به یکدیگر می‌شود. در کنار این مشکل، لحظات رمانتیک و اروتیک نیز، همچون Oppenheimer، تنها برای بازار ساخته شده و کارکرد روایی ندارند.

کارگردانی نولان، از چند جهت، نسبت به آثار پیشین این فیلمساز، دارای نقطه قوت است. دوربین در Odyssey، برخلاف Oppenheimer، از تمرکز بر کلوزآپ‌ها کاسته و به تناسب زاویه و اندازه‌ی قاب، با موقعیت پیش‌آمده، توجه بیشتری داشته است. با این وجود، همچنان شاهد میزانسن‌های پراکنده، مانند Oppenheimer از او هستیم. علاوه بر این، فیلمساز بر شفافیت بصری برخی وقایع نیز اهتمام ورزیده و این موضوع را می‌توان در لحظاتی همچون ساخت اسب تروا، چگونگی تکمیل و راز پشت آن دید.

گرچه برخی ابهامات و وجود تفاوت، میان فیلم و نثر صریح کتاب، خصوصاً در این یک مورد از وفاداری Odyssey به هومر می‌کاهد؛ اما با توجه به امکانات و پتانسیل‌های تصویر، برخلاف متن، این نکته نیز قابل چشم‌پوشی است. اثر در این زمینه، از فیلم پرطرفدار نولان، The Prestige چند پله جلوتر است؛ چراکه در آن، هیچ‌گونه حس همراهی با شخصیت‌ها، در تماشاگر ایجاد نمی‌شد. البته، بازی‌گردانی این کارگردان بریتانیایی، همچنان جایگاهی پایین‌تر از The Dark Knight را به خود اختصاص داده است.

تدوین در Odyssey، قابل قبول است. جنیفر لیم، که پیش‌تر، در Oppenheimer با کریستوفر نولان همکاری داشته، به خوبی ریتم اثر را، بسته به موقعیت پیش‌آمده، حفظ می‌کند. اگر از درهم‌تنیدگی روایات، که مسئولیت بخشی از آن بر عهده‌ی نویسنده و کارگردان فیلم است، گذر کنیم، مونتاژ لیم، کاملاً همگام با محتوای موقعیت‌ها است و این، از نکات مثبت Odyssey به شمار می‌آید.

موسیقی متن اثر نیز، از نقاط شایان توجه آن می‌باشد. لودویگ گورانسون، آهنگساز فیلم‌هایی چون Black Panther، Sinners و Oppenheimer، با بهره‌گیری از سازهای بومی، ملودی‌هایی جذاب و شنیدنی خلق کرده که در مواردی، خلأهای موجود در بازیگری، کارگردانی و تصویربرداری را پوشش می‌دهد. در آخر، باید اذعان داشت که Odyssey نولان، فیلمی است که با همه‌ی کاستی‌ها و ایرادات، ارزش تماشا دارد و با عبور از تمام حواشی شکل‌گرفته، پیرامون آن، از تصویربرداری با IMAX 70 میلی‌متر، تا انتخاب بدلکاران درشت‌اندام، ساخت ماکت دیو، مجسمه‌ی اسب تروا و… می‌توان آن را در زمره‌ی آثار قابل قبول این کارگردان، قرار داد. (شبیر عابد- نویسنده)

فیلم مورد انتظار سال؛ The Odyssey اقتباسی سینمایی از یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات کلاسیک جهان یعنی منظومه اودیسه هومر است. نولان در این اثر به سراغ داستان اودیسئوس می‌رود که پس از پایان جنگ تروا سفری طولانی و پرمخاطره را برای بازگشت به خانه آغاز می‌کند؛ سفری که از ابتدا تا به انتهای آن شیره جان قهرمان داستان را می‌کشد. اما مسئله اصلی در مواجهه با چنین اقتباسی این است که آیا نولان توانسته روح اثر هومر را به سینما منتقل کند یا صرفاً با بازسازی پرهزینه و باشکوهی از یک داستان اسطوره‌ای مواجه هستیم؟

شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم را باید در تبدیل جهان اسطوره‌ای هومر به تجربه‌ای دیداری و ملموس جست‌وجو کرد. نولان به‌جای آنکه صرفاً به بازسازی فانتزی موجودات و مکان‌های اسطوره‌ای بسنده کند، تلاش می‌کند آن‌ها را در بستری واقع‌گرایانه قرار دهد؛ به‌گونه‌ای که مواجهه با موجوداتی همچون سیکلوپ و شخصیت‌هایی مانند سیرسه، بخشی از جهانی باورپذیر به نظر برسد. مسئله دیگر استفاده نولان از گروه بازیگران شناخته شده برای فیلم هست.

برخی از این بازیگران نقش موثری در پیشبرد روایت دارند و از حضور برخی دیگر بیشتر به شکل نقش‌های مکمل و کوتاه استفاده می‌شود. انتخاب مت دیمون در نقش اودیسئوس کاملا در فیلم جواب داده است. مت دیمون از نظر فیزیکی و رفتاری تناسب خوبی با تصویری دارد که فیلم از قهرمان هومر ارائه می‌دهد. او به‌خوبی توانسته فرسودگی، پختگی و تجربه سال‌ها جنگ و سفر را در چهره و رفتار شخصیت منعکس کند.

نولان در فیلم تلاش می‌کند تاثیر جنگ بر روان انسان را نشان دهد.  او در ابتدا جنگ تروا را به‌عنوان یک نبرد حماسی و افتخارآمیز به تصویر می‌کشد؛ اما در پایان فیلم سعی می‌کند درس اخلاق دهد. در واقع او از المان‌های کمی استفاده می‌کند که ذهنیت و اعمال راکد شده و عصیان‌گر قهرمان اسطوره‌ای داستان را به تصویر درآورد. مورد دیگر آنکه در منظومه هومر، اودیسئوس صرفاً یک جنگجوی شجاع و قربانی تقدیر نیست؛ او شخصیتی به‌شدت زیرک، خودمحور و گاه غیرقابل‌اعتماد است که بخش مهمی از هویت خود را از طریق پنهان‌کاری و ساختن روایت‌های دروغین شکل می‌دهد.

حتی بازگویی ماجراهای سفرش از زبان خودش، این امکان را به مخاطب می‌دهد که درباره صحت گفته‌ها، انگیزه‌های او تردید کند. در واقع، هومر به مخاطب اجازه نمی‌دهد به‌سادگی میان حقیقت و دروغ، قهرمان و ضدقهرمان یا قربانی و مقصر مرزبندی کند. این همان پیچیدگی‌ای است که اودیسئوس را به یکی از ماندگارترین شخصیت‌های ادبیات کلاسیک تبدیل کرده است اما نولان این شخصیت را به فرهنگ قهرمان سازی هالیوودی تقلیل داده است.

مشکل اقتباس نولان اینجاست که به‌جای بهره‌گیری از این ظرفیت روایی، بیشتر به بازسازی ظاهری ماجراهای حماسی و تبدیل آن‌ها به مجموعه‌ای از موقعیت‌های پرتنش و تماشایی متکی می‌شود. در چنین رویکردی، سفر اودیسئوس بیش از آنکه عرصه‌ای برای شناخت تدریجی و چندلایه شخصیت او باشد، به مسیری برای عبور از موانع و مواجهه با موجودات اساطیری تبدیل می‌شود. به بیان دیگر، فیلم از ظرفیت دراماتیک حوادث استفاده می‌کند، اما لزوماً به پیچیدگی معنایی آن‌ها وفادار نمی‌ماند.

در واقع بزرگ‌ترین ضعف اقتباس کریستوفر نولان از اودیسه، نه فاصله گرفتن از متن هومر، بلکه نادیده گرفتن منطق روایی و ماهیت چندوجهی قهرمان آن است. شخصیتی که بخش مهمی از تناقض‌ها و ابهام‌های هویتی‌اش از میان رفته‌اند. در چنین شرایطی، فیلم نه‌تنها از ظرفیت‌های روایی منظومه هومر بهره چندانی نمی‌برد، بلکه از همان مؤلفه‌هایی فاصله می‌گیرد که اودیسه را پس از قرن‌ها همچنان به اثری ماندگار تبدیل کرده‌اند. (سینا افتخاری- نویسنده)

من «ادیسه» را روی یک مانیتور ۲۴ اینچی دیدم، با هدفون و در اتاقی نیمه‌تاریک. اما مشکل فقط کوچک بودن صفحه نیست. اگر فیلمی تنها روی IMAX کار کند، شاید یک جاذبه باشد، نه یک فیلم. «ادیسه» هم بیشتر نمایشی گران‌قیمت از عظمت است تا داستانی که چیزی برای گفتن داشته باشد. نولان با دوربین ۷۰ میلی‌متری، اسب چوبی واقعی و طوفان مصنوعی، ما را متقاعد می‌کند که دارد سینما می‌سازد. اما زیر این شکوه، فیلمنامه لنگ می‌زند. سی دقیقه اول چنان شتاب‌زده و پر از نام و فلاش‌بک است که آدم احساس می‌کند وسط امتحان تاریخ نشسته است. اپیزودهای مهم هومر، از لستریگون‌ها تا دنیای مردگان، مثل تیزرهای یک سریال تلویزیونی رد می‌شوند. سیرسه با یک کات همه را به خوک تبدیل می‌کند و پولیفموس، با آن همه هیاهو، فقط یک غول کثیف انسانی با نقص جسمی است.

موسیقی گورانسون خوب است، بازی دیمون قابل احترام است و صحنه آرگوس واقعاً دل را می‌شکند. اما این‌ها جزیره‌های کوچکی در اقیانوسی از خودنمایی‌اند. حذف خدایان هم آن‌قدر که نولان فکر می‌کند جسورانه نیست؛ بیشتر شبیه فرار از سختی اقتباس است. وقتی همه‌چیز را به روان انسان و طوفان طبیعی تقلیل می‌دهی، تراژدی نساخته‌ای؛ یک فیلم اکشن تاریک ساخته‌ای که ادای روشنفکری درمی‌آورد. و بعد پایان می‌رسد. همان پایان هالیوودی که همه‌ی آن حرف‌های ضدجنگ و مضامین گناه و زخم را خنثی می‌کند. نولان که تا نیمه فیلم می‌گفت خشونت چهره زشتی دارد، ناگهان از ما می‌خواهد برای قتل‌عام هورا بکشیم. این ریزش لحن، فیلم را از یک تراژدی نیمه‌کاره به یک بلاک‌باستر معمولی تبدیل می‌کند و همه‌ی مضامینش را زیر پا می‌گذارد.

بازیگران بزرگ هم عمدتاً ویترین‌اند. لوپیتا نیونگو یک‌ونیم دقیقه می‌آید و می‌رود. شارلیز ترون فقط غمگین و زیباست. زندایا ایده جالبی است که به چند جمله مرموز خلاصه می‌شود. «ادیسه» به همه‌چیز دست می‌زند ولی به هیچ‌چیز چنگ نمی‌زند. من از تماشای این فیلم لذت نبردم؛ بیشتر منتظر بودم تمام شود تا ببینم چیزی در من باقی می‌ماند یا نه. چیزی باقی نماند، جز حس حیف. نولان هنوز بلد است تصویر بسازد، اما این بار فراموش کرده تصویر بزرگ بدون داستان بزرگ، فقط دیوار است. (امیر پریمی- نویسنده)

نولان با فیلم اودیسه بر تمام ساخته‌های قبلی خود درود فرستاده و شاید انتهای جهان بینی شخصی خود را نمایش داده. فیلم دغدغه‌مندی که با ابراز مشکل حاد روانی، یعنی ترومای پس از حادثه؛ جنگ را نقد می‌کند. از یک داستان حماسی استفاده می‌کند تا جنگ، که امضای داستان‌های حماسی است را به موضوع نقد خود تبدیل کند. سفری که صرفاً عاشقانه و اسطوره‌ای نیست، همانند داستان واقعی است با شخصیت‌هایی که حتی هیولا هم باشند احساسات انسانی دارند. روایت مرسوم نولان که مشابه فیلم ممنتو است شگردی است برای بیان اتفاقات از دید اودسیوس در طول مسیر خود؛ چه زمانی‌که در بند عشق ۷ سال اسیر می‌شود و به مرور حوادث را به یاد می‌آورد و چه زمانی که جنگ را تعریف می‌کند و عذاب وجدان را توضیف می‌کند.

قاب‌هایی که یادآور اکشن‌های نولان، مانند اینسپشن است. قاب‌هایی باز که تنش را در رزمایش فیلم بالا می‌برد. خدایان در فیلم صرفاً کلماتی بی‌معنی نیستند و علت آنکه نولان از خدایان استفاده‌ای نکرد را در اول فیلم بیان می‌کند: «زمانی‌که جادو شاید وجود داشت‌…» پس شاید نولان می‌خواهد داستان خود را صرفاً در دوران عصر برنز و پهلوانان آن زمان نبرد، می‌خواهد داستان خود را نزدیک ترین روایت ممکن به حال تبدیل کند.

اودیسه شاید در توضیح داستان خود از ابتدا گنگ باشد، داستان‌های خود را زود به زود عوض، حل و پایان می‌رساند اما در انتها شخصیتی که می‌سازد و تحول او جبران خسارت است. ایرادی بر قاب‌های فیلم و کارگردانی آن وارد نیست، بر فیلم‌نامه هم نمی‌شود ایراد بزرگی گرفت، اقتباسی آزاد که نولان با جهان بینی خود ترکیب و به اصل دنیا وفادار بود. حتی نمی‌شود با تروی مقایسه کرد، چرا که آشیلی در کار نبود و حتی به بُعد درام فیلم پرداخته شد تا بُعد رزمی آن. (امین عظیمی‌راد- نویسنده)

منبع: گیمفا